Hrxdayataran’g Aavrxtti Pahilii

1॥€६8006 ५४७५
[)२८॥४९,/॥॥८०

()॥५॥४/८॥२5७/१|_
(3२,७२४

0[)_ 194395

/ ४०६]
॥४७0/॥५]

ददयतरंग

-बस्त्सननन्स्स्स्य-

क

लेखक
दत्तात्रेय अनंत आपटे

लया

प्रकाशक

अच्युत चिंतामण भट
४९७ बुधवार पेठ, पुणें शहर.

[ सवे हक लेखकाचे स्वाधीन. ]

आवृत्ति पहिली

शा. शके १८३७.

किमत दहा आणे

हें पुस्तक औैब्युत चिंतामण भट यांनीं, १४८३, कसबा पेठ, पुणे, येथ
आपल्या यशवंत छापखान्यांत छापून प्रसिद्ध केलें.

“>-->_->->>--------->>- हा मबलमाननोन नील केचळज
णणीणण 00?” 00१ शाप ण0?0)२0 0)३१00१0१?0?ण शणणप?णा?ण0प0?१?ीणीणा?णण 0 णशा शण. हणण ण शश 0 टीपा -- -दट--न-ाऱऱ---न-न---५------८५-----मापपपएएशरशशश0श00ीशी?ी0000007"0ण0 --

चार प्रास्ताविक दाब्द.

ना, न“

महाराष्ट्रावर इंग्रजी अंमल सुरू होऊन आज जवळजवळ एक शतक
लोटलें. इतक्या अवर्धांत बरेंचसें मराठी वाड्यय निर्माण झालें. त्यामध्यें विविधता
व व्यापकता हीं हळूहळू अधिकाधिक येत चाललीं आहेत; आणि कालांतराने
तें अभियुक्त, प्रगल्भ, सम्पन्न आणि सर्वाद्वसुन्दर होण्याची सुचिह्ठें दिसत
आहेत. “ आधुनिक मराठी कविता? या वाड्ययाचें एक प्रमुख अंग आहे.
“ आधुनिक मराठी कविता म्हणजे प्रायः विद्यमान महाराष्ट्रकवींची कृति होय.
: प्रायः ? असें म्हणण्याचें कारण विद्यमान कालाशीं सन्निकट असणारे परतु गते
झाठेले असे केशवसुत, मोगरे, ओक इत्यादि कवि यांच्या काव्यमय कृतींचा
अन्तभोवही आधुनिक काव्यांतच होतो. या आधुनिक काव्यसमूहाविषयीं टीका-
कारांत विलक्षण मतभेद दिसून य्रेतो. या मतभेदाच्या मूळाशीं अनेक भावना
आहेत. त्यांची मीमांसा करण्याचें हें स्थल नव्हे. परंतु काव्याच्या स्वरूपा-
विषयींची अयथार्थ कल्पना या मतनंदाला कांहीं अंशीं कारणीभूत झाली आहे.
तिचा मात्र येथें थोडा विचार करणें अवशय आहे.

काव्याची खरी किंमत त्यांतील कल्पनावोचेत्र्य व रचनाचातु्ये यांवर
अवलंबून असते; मग त्याचा विषय कोणताही असो. काव्याचें साक्षात्‌ फळ
केवळ आनंद होय. उपदेश्ादि कार्ये त्याचीं परोक्ष फठें होत. महाराष्ट्‌
काव्याचें लक्षण वंगळें, संस्कृत काव्याचे लक्षण वेगळें, इंप्रेजी काव्याचे
लक्षण वेगळें, अश्या वेडगळ कल्पना कोठें अज्ञानानें तर कोठें दुराम्रहाने
प्रचलित आहेत. मानवी पुरुषाचे किंवा सरांचे लक्षण सगळ्या जरातांत
एक. मग ती व्यक्ति महाराष्ट्रांतील असो, शमंण्यदेशांतील असो, आफ्रेकॅ-
तील असो, किंवा जपानांतील असो. बाह्यवेष, आभरणें इत्यादिकांमुळें जरी
असल्या व्यक्तींना वेशिष्टय आलें, तरी तें त्या व्यक्तीचे पुत्षत्व किंत' ख्रीत्व
स्थापित करण्याच्या बिलकुल उपयोगीं पडत नाहीं. महाराष्ट्रांतील पुरुष पागोटे
घालतो व त्यांतील स्त्री कुंकुमतिलक लाविते, यावरून पागोटें घालणें हं पुरुष-

५ इद्यतरंग.

त्वांचे किंवा कुंकुमातिलक ख्रीत्वाचे. एक लक्षण आहे, असें कोणी प्रतिपादन करूं
लागला, तर समंजस व मार्मेक लोक त्याची गणना निखालस वेड्यांतच करितील
काव्याची गोष्ट अश्लीच आहे. खरे रसिक वरच्यासारख्या वेडगळ, विक्षिप्त
अथवा असमंजस कल्पनांना आपल्या अंतःकरणांत थारा देत नाहींत. महाराष्ट-
कवितावधू कांहीं काल बराच वेदान्त बोलली; आतां ती बरेचसे दुसरे विषय
बोलत आहे. तिला यमकानुप्रासादि बाह्य अलंकारांची कांहीं दिवस बरीच आवड
दिसली; आतां तिची ती आवड बरीच कमी झाल्याचा प्रत्यय येतो. हें सवे
खरें आहे. परतु पूर्वोक्त काव्यवधूच्या स्वरूपाचा, म्हणजे अथोत्‌ आत्म्याचा,
विचार कारितांना वरील गोष्टी केवळ अप्रस्तुत आहेत. तिच्यांतील प्रतिभाविलास
हातत तिचा आत्मा; व यावरच तिची प्रतिष्ठा अवलंबून आहे. श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांना
आपण कभिश्रेष्ठ मानतो, तं त्यांच्या साधुत्वावरून किवा तत्त्वज्ञतेवरून नव्हे; तर
त्यांच्या विलक्षण प्रतिभासम्पन्नतेवरून. मुक्तेश्ररांनी महाभारतासारखा अलीकिक
ग्रंथ आपल्या कृतीला आधार घेतला म्हणून आपण त्यांस मोठेपणा देत नाहीं;
तर तो विषय प्रातिपादितांना त्यांनीं जो रस ओतला, त्याबद्दह आपण त्यांना
कवि ही महनीय पदवी देतो. असो, सरस कल्पनाच काव्याचा आत्मा अस-
ल्याने वृ्तादिकांचें बंधन, यमकानुप्रासादि बाह्य आभरणें, किंबहुना विषय-
माहात्म्य, यांबिष्यीं काव्य अगदीं निरपेक्ष असतें. म्हणूनच गद्यरचनाही सरस
असल्यास काव्यसंज्ञेस पात्र होऊ शकते; आणि यमकानुप्रासम ण्डित सुवृत्तानेबद्ध,
निर्दोष रचनाही नीरस असल्यास त्या संज्ञेस मुकते. विषयावर काव्याची प्रतिष्ठा
नसल्यामुळें परमेश्वरविषयक रचनाही नौरस असल्यास ती काव्यस्वरूप नै पावतां
क्षुद्र पतंगावरीलही एकादी सरस रचना काव्यपदवीला पात्र होते हें उघड आहे.

भणणप0ा ण णा > ब

टो० *. गेल्या वर्षीच्या विविधज्ञानविस्ताराच्या दिसेंबर माहिन्याच्या अकांत
श्रामता सौ० कमळाबाईसाहेब किबे, इंद्र, यांचा “माझे बाळ? हा नितांत
सुंदर काव्यमय गद्यलेख प्रासिद्ध झाला आहे तो पहा. २. ' गणिताद्शे ' या नांवाचे
एक ७॥वुनिक पद्यात्मक पुस्तक आहे तें पहा. ३. देवा, तूं बाप, ही आम्ही लेकरे
यांस भाकरी; डेऊनीयां पोटभरी, घे त्यांकडुनि चाकरी ॥ हें अधुनिक पद्य बाचा.
४. सुमंतकावेकृत पत्तंगाविषयक काव्य अवलोकन करा.

वार प्रशस्ताविक शद. ड

नेक संस्कृत आणि आंग्ठ साहित्यशासत्रकारांचीं या विषयावरराल मतें
आम्हांस अनुकूल आहेत. तीं येथें देण्याची तादुश॒ आवश्‍यकता दिसत नाहीं.
तथापि केवळ मराठी वाचकांकरितां, एका सुप्रसिद्ध रसिक पंडितांचा कान4-
विषयक अभिप्राय, आमच्या मताच्या पुष्ट्यर्थ, आम्ही येथे सादर कारितों. के«
पंडित कृष्णशासत्री चिपळूणकर आपल्या शालापत्रकाच्या चवथ्या वषोच्या तिसऱया
अंकांत काव्यविषयाचा उपन्यास याप्रमाणें करितातः---

“ कोणत्याही भाषेंत अत्यंत उत्तम व सरस ग्रंथ म्हटले म्हणजे तींतील
कविता होत; व त्या कविताग्रंथांचें उत्तम ज्ञान झाल्यावांचून त्या भाषेचे
मार्गिक ज्ञान शिकणारास होत नाहीं. दुधास जसें लोणी, झाडास जसें फूल,

तशी भाषेस कविता होय. मनोरंजन करण्याचें जे भाषेंत सामथ्ये असतें तें
तिच्या कवितारूप ग्रंथांत मुख्यत्वेंकरून असतें. ”

““ आतां कविता म्हणजे काय? तिचे लक्षण कोणतें ती ओळखावी
कशी १ आतां दुसर्‍या प्रकारच्या लेखापासून किंवा रचनेपासून कवितारूप लेख
किंवा ग्रंथ ज्या गुणांनीं भेद पावतो त्या ग्रुणांचें वणन करून कवितेचें स्पष्टपणें
लक्षण बांधणें ही गोष्ट किती कठीण आहे, हें आम्हीं जाणत आहो. कवितेचं
मुख्य स्वरूप सोंद्ये होय, व को'णत्याही सोंदयोच स्पष्टपणें वणन करून, तें
म्हणजे काय पदार्थ आहे, हें सांगणें किती कठीण आहे, हें सुज्ञ वाचणारांनीं
विचार केला असतां सहज ध्यानांत येईल. फुलें, इमारती, तजबिरी, मूर्त,
इत्यादिकांचा सुरेखपणा; द्राक्षे, आंबे, इत्यादिकांची उत्तम रुचि; राग व
रागिण्या यांचें माधुर्य, इत्यादिकांचें वणन जसें पूणपणे व उघडपणे होत नाहीं,
तसाच कवितेचाही प्रकार आहे. तथापि तिचे कांही गुण उघड करून दाख-
ण्याविषयीं यत्न करणें अवश्य आहे.”

“<< साधारण लोकांच्या समजुतीनें छंदोबद्ध जो ग्रंथ तो कविता होय.
म्हणजे जो ग्रंथ आयो, /होक, साक्‍्या, दिंड्या, ओंब्या इत्यादि कोणत्या तरी
वृत्ताने लिहिला असतो त्यास ते कविता समजतात. परंतु ही त्यांची समजूत
खरी नाहीं. कविता बहुतकरून छन्दोबद्धच असते खरी, तथापि ग्रंथास काव्य-
पणा येण्यास तो छन्दोबद्धच असला पाहिजे, असा नियम नाहीं; व जो छन्दा-
बद्ध प्रंथ असतो, तो म्हणजे काव्यरूपच असतो, असाही नियम समजूं नये.

._ हइद्यतरग.

संस्कृतांत बाणकविकृत कादंबरी, दण्डी नामक कवीनें रचिलेलें दशकुमारचरित्र
इत्यादि ग्रंथ छन्दोबद्ध नसतांही काव्यें आहेत. तसेंच मनुसंहिता वगेरे धमे-
शास्त्रांतील व सिद्धांतशिरोमणि, वाग्भट वगेरे ज्योतिषाचे व' वैद्यकाचे ग्रंथ हे
छन्दोबद्ध असतांहि काव्यें नव्हेत.”

““यावरून केवळ छंदोबद्ध असल्यानें ग्रंथास काव्यपणा येत नाहीं, हें उघड
झालें. तर तो येतो कशाने १ असा प्रश्न वाचणारानें केल्यास त्यास आम्हीं असें
उत्तर देतो को, ग्रंथास कविता हा शब्द शोभण्यास तल्या ग्रंथांतील अथे सुंदर
म्हणजे मनोरंजक, चमत्कारिक असा असला पाहिजे. ग्रंथ कितीही उपयोगी
असला व हल्याच्या ज्ञानाने वाचणारास कितीही फायदा किंवा उपदेश होत
असला, तरी तेवढ्याच कारणानं तो ग्रंथ कवितारूप होत नाहीं. त्यास कविता
हें नांव साचण्यास तो ग्रंथ मनोरंजक असला पाहिजे: म्हणजे तो वाचून वाच-
णाराच्या चित्ताला उल्हास किंवा चमत्कार वाटला पाहिजे. उपयोगाचा जिन्नस
व शोभेचा जिन्नस ( दागिना ) यांत जशी तफावत आहे, तशी उपयुक्त ग्रंथ
व मनोरंजक ग्रंथ ( काव्यें) यांत तफावत आहे. चाकू, कातर, कुदळ, पहार
इत्यादि उपयोगाच्या वस्तु आहेत. परंतु त्यांस कोणी भूषणें म्हणत नाहींत. तसे
गणित, भूमिति, -अर्थशास्त्र, व्याकरण इत्यांदकांवरील ग्रंथ अत्यंत उपयुक्त खरे,
परंतु तीं काव्यें र्‍व्हेत. यावरून हें स्पष्ट आहे कीं, काव्यांतील अथ उपयुक्त
किंवा बोधपर असला तर असेल, परंतु तो तसा असलाच पाहिजे असा नियम
नाहीं; व तो तसा नसला तरी काव्यांत कांहीं न्यूनता आली,असें होत नाही.तो
अर्थ मनोरंजक व चमत्कारिक असला म्हणजे पुरे. सारांश, कवितेचें मुख्य
लक्षण म्हटलें म्हणजे तींतील अथे मनोरंजक, रसिक, चमत्कारिक असा असला
पाहिजे, असें सिद्ध होतें. हें वरील सांगितलेलें लक्षण आमच्याच मतानें आम्हीं
लिहि" आहे असें नाहीं; तर संस्कृत भाषेंतील व इंग्रेजी वगेरेंतील प्राचीन व
अवोचीन मोठमोठ्या प्रंथकत्याचेही मत असेंच आहे.”

शास्त्रीबोवांचा हा काव्यलक्षणाविषयींचा अभिप्राय अगदीं स्पष्ट व बिन-
चूक अ"्टे; आणि तो त्यांनीं आपल्या नेहमींच्या प्रसन्न व मधुर भाषेंत, साधा-
रण मराठी वाचकाला, किंबहुना विद्याथ्यांलाही, समजेल अशा रीतीनें लिहिला
आहे. शास्त्रीबोवांच्यासारख्या काव्यरसज्ञपंडिताच्या या अभिप्रायाची शिफारस

शार प्रास्ताविक दाब्द, ष्ड

करण्याचे कारणच नाहीं. तो प्रमाण म्हणूनच ग्रहण करणें आवश्यक व
'योग्य आहे.

काव्याचे बीज कल्पनाचमत्कृतींत आहे आणि त्या कल्पनाचमत्कृतीचा
निकष रसिकाचें हृद्य होय. तेव्हां ' रसिकाचें हृदय हलविणारी शब्दरचना ! असं
काव्याचे थोडक्यांत लक्षण मानतां येईल. जी शब्दरचना जितक्या प्रमाणाने
सहृदयाचें अंतःकरण हलवून सोडोल, त्य़ा रचनेला तितक्‍या प्रमाणाने काव्य ही
संज्ञा अधिक साजणार हें उघड आहे.

रा० रा० दत्तात्रेय अनंत आपटे यांनी, अनेक प्रसंगीं आणि अनेक स्थलीं
मुद्रित झालेल्या, आपल्या लहान मोठ्या काब्यांचा संग्रह करण्याचें मनांत आणून
त्यांचा हा पहिला भाग छापून तयार केला. त्यावर प्रस्तावना लिहिण्याविषयी रा.
आपटे यांनीं विनंती केल्यावरून आम्ही हे चार शब्द येथें लिहीत आहों. आम्ही
प्रस्तुत संग्रहाकडे मुख्यत्वेंकरून काव्यद्ष्टीनें पाहणार आहों; म्हणून आम्ही आमची
काव्यविषयक कल्पना या लेखाच्या आरंभी विशेष स्पष्ट केली आहे. सन १९०९
च्या काव्यरत्नावलीच्या ५ व्या व ६ व्या अंकांत, कवि व काव्यें यांसंबंधाचे,
रा. आपटे यांचे पद्यमय विचार प्रकट झाले होते. पण त्यांवरून त्यांच्या काव्य-
कल्पनेचा आम्हांस नीटसा बोध झाला नव्हता. प्रस्तुत संम्रहांत ८३ व्या पृष्टा«
वर २९ व्या पद्यांत * नव कल्पना) काव्याला शोभा आणितात, अज्ञा आझयाचें
विधान आहे. या विधानाला पुष्टि देणारीं इतर कांहीं विधानेंही प्रस्तुत संग्रहांत
आहेत. त्यांवरून काव्यलक्षणासंबंधानें रा. आपटे यांचा आमच्याशीं विरोध
आहे असं म्हणवत नाही.

रा. दत्तात्रेय अनंत आपटे हे ग्रहस्थ “ अनंततनय? या टोपणनांवानं
आज कित्येक वर्षे महाराष्ट्रकाव्यवाचकांस चांगले पारेचित झालेले आहेत.
अनेक मराठी मासिके व वृत्तपत्रे यांत त्यांच्या लहान मोठ्या कविता पासिद्ध
झाल्या आहेत व होतही आहेत. आपल्या अंगीं असणाऱ्या कवित्वयुणानें ते
अनक काव्यरासेकांच्या आदरास व प्रेमास पात्र झाले आहेत. “ महाराष्टू भगव-
द्वीता' हा त्यांचा अभिनव रूपांतरप्रयत्न नुकताच महार'ष्ट्रापुढे आला आहे.
शिवाय थोरले माधवरावसाहेब पेशवे यांजवर लिहिलेलं त्यांचें महाकाव्यही
उदयोन्मुख झालें आहे. अशा प्रकारें स्वतांच्याच करामतीनें काव्यवाचकांपुढे

€ हृदयतरय.
आलिल्या ब कवि म्हणून संभावित झालेल्या ग्रहस्थांचा बाचकांशी अधिक
पारेचय करून देण्याचें प्रयोजन नाहीं.
या पुस्तकाला कवीनें “ हृदयतरड्ठ ” हें नांव दिलें आहे. या नामकरणांत
कर्वांचें सहद्यत्व दिसून येतें. या नांवाला अन्वथेक करून सोडणाऱ्या प्रकर-
णांचा उल्लेख या पुढें आम्ही करणार आहों. कवीची अवलोकनशक्ति सूक्ष्म
असावी लागते; त्याचा पूर्षकदींच्या ग्रथांशीं मार्मेक षरिचय असावा लागतो;
त्याच्या ठायीं बहुश्रतता व अनुभवजन्य ज्ञान असावें लागतें; दीनांविषयीं
अनुकम्पा, सत्यावर प्रेम, सकल विश्वाविषयीं बंधुभाव, कर्तेव्याविषयीं जागति,
सोन्द्याविषयीं रति, परमेश्वराविषयीं निष्टा, साधुजनांविषयीं आदर, इत्यादि
उदात्त व कोमल भावना त्याच्या हृदयांत उद्दीपित व्हाव्या लागतात; आपल्या
उत्कट मनोलत्तींना रम्य शब्दस्वरूप देण्याचें सामथ्ये त्याच्यांत असावें लागते;
नवीन नवीन कल्पना प्रसवण्याची शक्ति म्हणजे प्रातिभा ही त्याच्या अंगीं अवश्य
असावी लागते. कवि व्हावयाला लागणाऱ्या या साहित्यापैकीं बरेंचसे प्रस्तुत
कवीमध्यें वास करीत आहे, ही गोष्ट त्याच्या प्रस्तुतच्या संग्रहावरून सुव्यक्त
होत आहे. काव्यगुणांपैकीं माघुये हा गुण या पुस्तकांत विशेष अनुभवाला
येतो. त्याच्या खालोखाल त्यांत प्रसाद गोचर होतो. ओजोगुणालां यांत अव-
काशच मिळाला नाहीं कारण प्रस्तुत संग्रहांत मुख्यत्वेंकरून शांत आणि करुण
हे दोनच रस विकसित झाले आहेत. वौररोद्रादि रस यांत मुळीच नाहींत.
धमवीराची छटामात्र कांहीं ठिकाणीं दिसते. इंग्रेजी काव्यवाड्ययांत “ लिरिक्स
या नांवाचा एक काव्यसमूह आहे. प्रायः त्यासारखीच कविता या संग्रहांत ग्रथित
केली आहे. इंग्रेजी लिरिक्सच्या पद्धतीवर सुंदर मराठी काव्यें रचणारे जे
कित्येक आधुनिक कवि आहेत, त्यांत प्रस्तुत कवीला बरेंच उच्चस्थान द्यावें
लागेल. अतिभेचीं अत्यंत हृदयंगम विहारस्थलं या कलापांत रसिकांस आढळ-
णार नाहींत असं नाहीं. तथापि अनेक पुराणकल्पनांचा रूपांतरानें होणारा मनोरम
विलासच यांत विदोष कुतूहल उत्पन्न करणारा आहे. कारणावरून कार्याकडे,
दृश्यावरून अदृश्याकडे, बाह्य सृष्टीवरून परमेश्वराकडे धांव घेण्याची कवी ची
प्रवृत्ति अनेक ठिकाणीं दिसून येते. विषयवेचित्र्याने व विविधवृत्तयाजननंही

वार प्रास्ताविक इब्द. ७

प्रस्तुत काव्यकलापाला बरेंच रमणीयत्वब आलें आहे. याप्रमाणें प्रस्तुत संब्रहाचें
अन्तर्बाह्य स्थूल स्वरूप आहे.

आतां प्रस्तुत ग्रंथांतील कित्येक स्थळांचा विशेष उललेख करणें आवश्‍यक
आहे. यांतील इंशवन्द्नपर तरह्कांत कवीची भक्तिप्रवणता व्यक्त झाली आहे.
“ प्रणतप्रणति -प्रकरणांत सेव्यसवकभाव विविधरूपांनीं उत्कृष्टपणे व्यञ्जित
झाला आहे. भक्तिपर प्रकरणांत रूपकादिकांची योजना ठिकठिकाणीं आढळते, ती
अलंकारांच्या दृष्टीनें मनोरंजक असली तरी भक्तिमूलक प्रेमप्रवाहालाखाडित कर-
णारी होते व त्यामुळें व्हावा तसा रसपोष होत नाहीं. कवि मनोभावनांचे क्षेत्र
सोडून तात्त्विक विचारांची जाळीं विणूं लागला म्हणज रसापकषे केवळ अर्पारे-
हार्य होय. मोरोपतांची आयोकेकावली शलोककेकावलीपेक्षां सरस उतरली आहे
यांतलें बीज हेंच आहे.

प्रस्तुत काव्यकलापांर्ताल ' राधाजीवन,' “ तिमिराप्रत,' “ नवलची,” 'प्रीति
कां भीति?) “ दुष्काळांतील मायलेक, ' शरदिन्दु, आणि ' चिल्याकण्डन हीं
प्रकरण फार सरस व हृदर्यगम आहेत. यांत. कवीची उत्कट मनोवृत्ति व त्याचं
शब्दसृष्टीवरील प्रभुत्व यांचा नितांतरमणीय संगम झाला आहे. हीं स्थळें पुनः-
पुनः वाचावीशीं वाटतात; व तीं वाचतांना प्रत्येक वेळीं नवा आनंद अनु-
भवाला येतो. हीं बहारीची स्थळें वाचिलीं म्हणजे प्रस्तुतचा सगळा काव्यकलाप
वाचल्याचें श्रय वाचकांस मिळेल, असा आमचा समज आहे. 'दुःखांतच सुख,'
“ रसाल व तरुच्छेदक,” ' अंगाई,” “ सतार,” “ माझें फूल कुस्करले, “ कमी
मेली, “ माझी कन्या,' “ जग कोणाकरतां,' ' चित्रास, “क्षयी चंद्रास, इत्यादि
स्थळेंदी बरींच मनोहर उतरलीं आहेत. काव्याच्या दृष्टीनें उपयुक्त स्थळें रासकांस
अभिनेदर्नीय वाटत्तील असा भरंवसा वाटतो.

आपल्या राष्ट्राविषयीं कवीला योग्य अभिमान आहे ही संतोषा गोष्ट
आहे. तसेंच आपल्या राष्ट्राच्या अवनत स्थितीविषयीं त्यास फार खद होत
आहे ही गोष्टही प्रशासनीय आहे. अखिल राष्ट्राचा उद्धार करण्याविषयी कवीनें
परमेश्वराला, प्रस्तुत संम्रहाच्या दाहाव्या एष्टावर, राष्ट्रीय एथनारूपाने आळ-
विलें आहे, ही गोष्ट समुचित नाहीं असें कोण म्हणेल

सांसारेक कडु अनुभवांनीं कवि कोठें कोठें व्याकुळ व निराश झालेला

८ हृंद्यतरंग.

दिसला, तरी एकंदरींत तो आज्यावादी आहे; आणि निष्काम-कर्मोपासनेचा पक्ष-
पाती आहे, असे या संग्रहांतील अनेक प्रकरणांवरून दिसते. ' चिंताज्वर? हे
एकच प्रकरण या आमच्या विधानाची साक्ष देण्यास पुरे आहे. संसारांताल
ग्रेमप्रसंगांचं रहस्यही कवीला अवगत नाहीं असें नाहीं. * एक कोंडे, “तर मी
देवाची ! ? इत्यादि प्रकरणांत वत्सल रसाचा परिपाक चांगला उतरला आहे.
“ दर्पण * “ सीमोल्लंघन? ' हट्री मुलांची दिवाळी, * अधंचन्द्र, इल्यादि
काव्यांत चेचल विनोदलहरींचा विलास दिसून येतो. त्यांतील उपदेश व प्रेम-
प्रसंग केवळ सुखम्राह्य आहेत.

“ हे डाग कसे निघतील १? “* नींतसुधा,' इल्यादि गोतिव्रृत्तनिबद्ध बोधपर
प्रकरणें त्यांतील उपदेशाच्या दष्टीनं मोलवान आहेत. या प्रकरणांत कवीची
अंत्ययमका शाक्त दृष्टोत्पत्तीस येते. या स्थलीं पुष्कळसे यमक सहज समजण्या-
सारखे असल्यामुळें ते वाचतांना मोज वाटते व कविश्रेष्ठ मयूराच्या लोकमान्य
कृतीशीं प्रस्तुत कवीचा टढ परिचय झालेला पाहून एक प्रकारचे कुतूहल वाटतें.
एकाद्या ठिकाणीं यमकाला अर्थाचे स्वामित्व दिलेलें पाहून मात्र खद उत्पन्न
होतो ! संसारांतल्याप्रमाणें काव्यप्रपचांतही अथाकड नेहमीं प्रभुत्व असतें, ही
गोष्ट निरंकुश कवीलाही अनुललंघर्नाय आहे.

प्रस्तुत ग्रंथांत आणखी एक विशेष आहे. यांत अनेक स्थळीं सुभाषिते
आढळतात. त्यामुळें काव्यास फार माधुय व प्रोढो आलेली आहे. कांहीं ठिकाणीं
प्राचीन कवींचीं वचनें जवळजवळ जशोंचीं तशींच अनुवादरूपानें दिलीं आहेत,
त्याबद्दल मात्र कवीचे अभिनंदन करतां येत नाहीं.

आपणांस परमेश्ररानें नरतनु देऊन अनन्यसुलभ वाणी दिली याबद्दल
कवीने परमेश्वराविषयी कृतज्ञता दर्शवून त्या वाणीचा नेहमीं योग्य तोच उपयोग
आपण करावा, हें सुंदर व उदार तत्त्व या ग्रथांत प्रेमळपणे प्रतिपादिले आहे.
याचा अवलंब सर्वानी केल्यास भगवद्वीतोक्त वाड्यय तप आचरिल्याचे श्रेय
त्यांस प्राप्त होईल यांत संशय नाहीं.

* एकंदरींत प्रच्वुत काव्यकलाप वाचर्नीय व संग्राह्य आहे, असें आमचें
मत आहे. महाराष्ट्रीय काव्यवाचकांनीं यास उदार आश्रय देऊन आपलें आध-
निक' काव्यावरील प्रेम व्यक्त करावें अशी आमची त्यांस सप्रेम सूचना आहे.

वार प्रास्ताविक बाब्द. ९

श्रीमंत बाबासाहेब इचलकरंजीकर हे श्री आणि सरस्वती यांचा मधुर
प्रीतेसंगम आहेत. कवीने प्रस्तुत काव्यसंग्रह श्रीमंतांस अपेण केला, यांत
ओचित्य आहे. श्रीमंतांनींही कवीच्या प्रेमळ॑अपेणाचा प्रेमपुरःसर स्वीकार
करून आधुनिक मराठी सत्काव्यावर्रीळ आपला अनुकूल अभिप्राय जाहीर केला
आहे, याबद्दल आम्हांस फार संतोष वाटत आहे. आधुनिक मराठी काव्याची
वेळीं अवेळें निंदा करण्याच्या विडा ज्यांनीं उचलला आहे, त्यांना ही श्रीमं-
तांची काते फारशी मानवणार नाहीं हें खरे आहे; तथापि निमेत्सर काव्यरसि-
कांस या बाबतींत श्रीमंतांचे अभिनंदनच करावेस वाटेल यांत संशय नाहीं.
अज्ञानामुळे, परप्रत्ययनेयत्वामुळें, किंवा पूणेपरिचयाभावामुळें आधुनिक मराठी
काव्यावर येणाऱ्या आक्षेपांना प्रस्तुतचा काव्यकलाप हें बरेंच समपेक उत्तर >हे,
अशी आमची समजूत आहे.

पुणे. | लक्ष्मणशास्त्री लेले
विजयाददामी, शके १८३७. प र

१" इदयतरंस.

हृदयनिवेदन.

-:> >. 3€्&€8>---

काय म्यां परासर बोळाबी उस,
परी ह्या विश्रभरं बोळबीलळे ॥ १ ॥
-:श्रीतुकाराम.

काव्यकला व चित्रकला या दोघी सख्ख्या किंबहुना जुळ्या बहिणी आहेत,
असें म्हटल्यास फारसा प्रत्यवाय येईल असें वाटत नाहीं. दोघींची कार्येकारण-
मीमांसा जवळजवळ सारखीच आहे. अभिज्ञानश्याकुंतलाच्या सहाव्या अंकांत
शकंतलेचें चित्र काढीत असतां महाभाग राजा दुष्यन्त म्हणतो;--<

यद्यत्साधु न चित्रे स्यात्क्रियते तत्तदन्यथा ।
तथापि तस्या लावण्य रखय़रा किंचद्न्वितस ॥ १ ॥

प्रस्तुत श्लोकांत महाकबि कालिदासांनीं चित्रकलचें रहस्यच विशद केलें
आहे. चित्रांत रेखा जी कामगिरी बजावितात तीच कामगिरी काव्यांत शब्द
बजावितात. रेखांकित चित्र हें ज्याप्रमाणें मूळ स्वरूपाची पुसट पुसट ओळख
करून देतें त्याचप्रमाणें शब्दही मूळकाव्याची किंचित्‌ ओळख पटवितात.
म्हणजे रेखांकित चित्र हें जसे मूळ स्वरूपाची कल्पनेने व स्मरणशक्तीच्या शला-
केर्ने काढलेली प्रतिकृति आहे, तसेंच काव्य ( ज्याला आपण काव्य म्हणतोंतें )
हें स्मरणशक्तीच्या साह्याने काढलेले शब्दचित्र आहे. कसें त पाहू.

विश्वांतील अनंत टश्य व अद्श्य व्यापार कमीअधिक प्रमाणांत हृत्पटल
अहोरात्र उल्लिखित करीत असतात. त्यांतील कांहीं व्यापारांचे आघात विशेष
जोराचे झाल्यामुळें अंतरंगास आंदोलन मिळून तें प्रथम अस्थिर व चंचल होतें,
व कांदीं वेळानें त्याच्यांत अवणेनीय पण केवळ अनुभाव्य असा आनंद उत्पन्न
होतो. याच आनंदाची परमावधि झाली म्हणजे उर्पारिनिर्दिष्टप्रकारे झालेली
संवेदना स्मरणशक्तीस चालना देते, व स्मरणशाक्ते जागृत होतांच ती तो मागून
आलेला आघात ( धक्का ) वाणीवर करते. एथपर्येत शब्दाची अवश्यकता
नसल्यामुळें संवेदना जशीच्या तशीच अंतरंगापासून तों वाणीपर्यंत प्रतीत
होते. परंतु पुढें मात्र पारतंत्र्याला आरंभ होतो. शब्द उच्चारण्याची पाळी आली

हृद्यनिवेदन. १३९

कीं, “ हा शब्द घाळू कीं तो घालू”; “तो बरा दिसेल कीं हा दिसेल,” या विचार-
मालिकेस अतएव शब्दचहाटळीस आरंभ होतो. ही विचारमालिका म्हणजेच
पारतंत्र्याची शुखळा. शब्दांत खोडाखाड, शोध, शोधांत शोध, अतएव जांवई
शोध घालतांना लेखकाची जी तारंबळ व दैना उडत्ते तिची ज्याला चांगली
जाणीव असेल त्यालाच वरील म्हणण्याचें खरें रहस्य समजणार आहे. अंतरं-
गांतील भावना शब्दांनी बरोबर व्यक्त करितां येईनासे झालें म्हणजेच ही
शब्दांची धरपकड सुरू होते. “ वाचमर्था5नुधावति ? या सुभाषिता'चा रूढ
अर्थ कांहो असला तरी त्याचें खरें इंगित वरील विधानांतच आहे. तात्पर्य,
वाणी ही अंतभुवनाची' देहली आहे, किंवा अर्सेहा म्हणतां येईल कौ, ती अंतः-
सर्टटि व शब्दसष्टि यांस जोडणारी एक संयागीभामि आहे. आतां वरील विगेचना-
वरून हें उघड उघड सिद्ध आहे को, आपण ज्या छंदोबद्ध शब्दसमूऱाला काव्य
असें संबोधितो तें खरें काव्य नसून केवळ अंतरंगांत उदित झालेल्या खर्‍या
काव्याची पुसट पुसट नक्कल आहे, अंधुक प्रातिमा आहे, वाणीचा पारतंत्र्यां-
तील विलास आहे, बुद्धीनें रंगविलेले शब्दचित्र आहे. ' मूळ? व * चित्र” यांतील
भेद ज्याला उत्तम कळला त्याला वरील म्हणणें पचविण्यास कठीण जाणार नाहीं.
वरील विधानाचा प्रत्यय आपल्यास दुसऱ्याही तर्‍हेनें आणून देतां येईल.
शब्दकाव्य हें अंतःकरणात उदित झालेल्या खऱ्या काव्णचाी केवळ ओळख
करून देणारें अस्पष्ट चित्र असल्यामुळें त्याच्यापासून ज्याच्या हृदयावर मूळचें
काव्य उदित झालें असेल त्याला जितका व जसा आनंद हातो तितका व तसा
आनंद इतरास होणें दुरापास्त आहे; व म्हणूनच कित्येक वेळा ' कवीचा आनंद
कविच जाणे असें म्हणावें लागतें. “ भिन्नरुचिर्हि लोकः हें तत्त्व जरी खरें
असलें तरी त्याचेही बीज वरील म्हणण्यांतच आहे हें सूक्ष्म विचारान्तीं
कळून येईल. असो
अक्षा प्रकारचीं जीं राब्द्व्त्रे प्रस्तत लेखकाकरवीं निर्माण झालीं
त्यांतील कांहीं निवडक एकत्र करून तों आज तो “ हृदयतंरग? या नांवानें
महाराष्ट्रसिकांस सप्रेम सादर करीत आहे. जनतेस, कोणत्याना कोण तरी
मिषाने, जीं शब्दचित्रे आवडलीं तींच प्रायः यांत ग्रथित केली आहेत.
या शब्द्चित्रांपेकीं “ नौतिसुधा ' हें अपूण आहे. प्रकरण फार मोठें व

१२ हृदयतरंग.

जागा शेवटीं अगदो मर्यादित राहिलेली. त्यामुळें तें पूणे समाविष्ट करतां
आलें नाहीं. नौतिसुधेंतील प्रत्येक गति आपापल्यापरी स्वतंत्र
असल्यामुळें वाचतांना रसहानि होण्याचा मुळींच संभव नाहीं. प्रत्येक चित्राचा
लेखनकाल व ज्या नियतकालिकांतून तें प्रासिद्ध झालें त्यांचीं नांबें अनुकमणि-
केंत दिलीं आहेत. नियतकालिकांच्या संपादकांनीं लेखकास सदर चित्रें पुस्तक-
रूपांत काढण्याची परवानगी दिली याबद्दल तो त्यांचा आभारी आहे. चैत्रांची
जुळणी विषयानुरोधानें केली असल्यामुळें कालानुक्रम पाळतां आला नाही. या
पुस्तकांत एकंद्र ७८ चित्रांचा समावेश केला असून त्यांचीं ८ मंडले केली आहेत
व त्यास तरंग अज्ली संज्ञा दिली आहे. पहिल्या तरंगांत ईश्वरपर कविता आहे.
दुसऱ्य तरंगांत क्षुल्लक विषय घेऊन ज्याची परिसमाप्ति इश्वरांतच झाली आहे,
अशी कविता ग्रथित केली आहे. तिसऱ्या तरंगांत साध्या विषयावरील व
चवथ्यांत भाषांतरित कविता देऊन पांचव्यांत महाजनप्रसंशापर समाविष्ट केली
आहे. सहाव्यांत विनोदपर, सातव्यांत कथानकपर व आठव्यांत उपदेशपर,
नीतिविषयक कविता घातली आहे.

प्रस्तुत पुस्तकांतील दुसरी निर्देश्‍्य गोट म्हणजे त्यास वे. शा. सं. लक्ष्मण
गणेशशास्त्री लेले यांनीं लिहिलेली विद्वत्ताप्रधुर, सुंदर व मार्मेक प्रस्तावना
हा हॉय. शास्त्रीबोवांनीं थोरपणानें व थोरमनानें प्रस्तुत पुस्तकास सुंदर प्रस्ता-
वनेची जोड दिली, याबद्दल हा जन त्यांचा फार फार आभारी आहे.

असो. प्रस्तुत पुस्तकासंबंधानें लेखकास याहून जास्त सांगतां येण्या-
जोगे कांहींच नाहीं व यदाकदाचित असलें तरी तसें करणे त्याच्या आधेकारा-
बाहेरचे आहे.

ज्यांनीं आपल्याला यथाशक्ति साहाय्य केले त्यांचे आभार मानतांना
उपकन मनुष्याला केव्हांही आनंदच वाटणार. इतर मंडळींना हा आभारप्रद-
शैेनाचा विधि औपचारिक वाटतो. पण त्याचें खरे रहस्य उपकारी व उपकृत
यांसच ठाऊक. इतरांना तें अनुभाव्य नाहीं. श्रीमंत नारायणराव बाबासाहेब
घोरपडे. सरकार इचलकरंजी, यांना त्यांस हा ग्रंथ अपण करण्याची परवानगी
दिली व ग्रंथप्रकाशनाचे कामी आर्थिक साहाय्य केलें, याबद्दल लेखक श्रीमंतांचा
अद्न्यंत क्रणी आहे.

हृदयानिवेदन. १३

ऱ्यांस इंश्वरानें आनुकूल्य दिलें अशा ग्रहस्थांनीं यथाशाक्ते साहाय्य केल्या-
स त्यांत विशेष नवल नाहीं. पण ऐपत नसतांहा जो पुरुष केवळ यदच्छेनं
साहाय्य करावयास पुढे सरसावतो त्याचें कोतुक करावें तितकें थोडेच आहे.
या न्यायानें श्रीमन्मयूरभक्त रा. रा. लक्ष्मण रामचंद्र पांगारकर बी. ए., संपादक
मुमुक्ष, यांनीं यास जे साहाय्य केलें त्याजबद्दल त्यांचे आभार मानावे तितके
थोडेच आहेत.
ज्यांनीं आपल्या अपूव विद्वत्तेनें, अलौकिक सोजन्यानें व लोकोत्तर प्रेम-
ळपणानें प्रस्तुत लेखकास अगदीं आत्मीय केलें आहे त्या रसिकवर रा. रा.
श्रीकृष्ण नीलकंठ चाफेकर एम्‌. ए. एल. एल बी. हायकोट वकील, एलिचपूर
यांचे आभार मानावयाचे म्हणजे लेखकाने स्वतःचेच आभार मानावयाचे !
त्यांचे आभार मानतांना “ शब्दसिंध्‌ हा सारा आटे ' अश्शी स्थिति झाल्यास
त्यांत तरी कसचें आश्चये १
प्रस्तुत पुस्तकांतील पाठभेद कायम करण्याचे कामी, व्याकरणदोष टाळ-
ण्याचे कामीं व मुद्रितें झुद्ध करण्याचे कामी लेखकाचे परमस्नेही सुप्रासिद्ध
धार्मिक लेखक रा. रा. कृष्णाजी गोवेद किनरे, एकनाथ पांडुरंग रंदाळकर व
माधव गोविंद भिडे यांनीं, पद्यांतीऊ तालसुरासंबंधांच दोष काढून टाकण्याचे
कामी कवि गिरीश व अरविंद यांनीं व पुस्तकप्रकाशनाचे कार्मा रा. रा. अच्युत
चिंतामण भट यांनीं लेखकास जें साहाय्य केलें त्याबद्दल तो त्यांचाही फार
आभारी आहे.
शेवटीं ज्या हृदयस्थ जनादंनानें, परम मंगल परमात्म्याने प्रस्तुत पुस्त-
कांताल शब्दचित्रे कार्ढावलीं, त्याला अनन्यभावें शतरा: प्रणाम करून व श्रीज्ञाने-
श्वरांच्या शब्दांनांच त्याजपाशी खालील वरदान मागून सदर निवेदन आटोपतो.
आतां विश्वात्मके देवें । येणे वाग्यज्ञे तोषाव ॥
तोषोाने मज द्याव । पसायदान इ ॥ १ ॥
जे खळांची व्येकटी सांडो । तया सत्कर्मी राते वाढो ॥
भूतां परस्परे पडो । भेत्र जीवाचे ॥२॥
दुरितारचे तिमिर जावो । विश्व स्वघमंसूर्ये पाहो ।।
जो जे वांच्छीळ तो तं लाहो । प्राणिजात ॥ ३ ।॥।

१४ शेस्तिपत्र.

वर्षेते सकळमंगळीं । ईश्वरानि्ठांची मांदियाळी ॥।
अनवरत भूतळी । भेटो तयां भतां॥ ४ ॥

११३, बुधवार पेठ, पुणें. 1 सवांचा कृपाभिलाषी,
आश्विन हु० १५ शके १८३७ अनंततनय.

शुद्धिपत्र
[ अ्थेविपयांस करतील अश्शाच अशुद्धांचें शुद्धीकरण खालीं दिलें आहे. ]

ख्छ. ओळ. अशुद्ध. -) ९: झा
१६ र कल्पना कामना
जत १८ कुमुदुनी कुमुदिनी
४० १२ किती किति
४१ डं गतादिं गताब्दि
द ह नज नच
८ऊ १३ भूजकोणीं भुजकोणीं

१३३ ११ जरी जर

१३८ १ वाईट वाइट

ल भरवाहक भारवाहक

मं
नारायणराव बाबासाहेब घोरपडे, इचलकरंजी.

१

शि.
ज्यू
प
ण्‌ १

आयो ( गीति ),
श्रीरंग युद्धरंगीं विभूतियोगीं कथी ' नरांमाजीं ।
पार्था ! जाण नराघधिप विद्वेष विलसे 'वेभूति हा माझी! ॥१॥
विश्वासपुरःलसर ही भगवद्छाणी रूचे जपा ! मजशी ।
हृदयतरंग म्हणोनी हे मी लादुर समर्पिता तुजलशी ॥२॥

विषय.
तरंग १ ला.
१ श्शवंदन
२ प्रणतप्रणति
३ शशस्तवन
द्ध शशलीला
५ आतेतेचे कढ
६ राष्टीय प्राथेना
७ नेदयशोदानंद
तरंग २ रा.
१२ आग
२ चुकलर्ले मूल
३ असून भीक कां?
४ जन्मदारिद्री
५ मनधरणी

६ जलकुभ भरत असतांना ०८

७ सरित्सिधु
८ तूं येऊ नकोस
९ नवे जुते वषे
१० पुष्प आणि मानवी
जीवित
११ सुदृदशेन
१२ परीक्षा
१३ माझ्यावर प्रीति
अड्रे-ना पण?

अनुक्रमणिका.

८०४ ०0०६७-------

यू.

“७. 0 € &॒ .-£ /९७.. /७

८

रचनाकाळ.

२१५९६६१५१३
१३॥६॥१९१४
५६११९१४
७६१९०६
१२॥५|१९१२
२२।॥७१९१५८
२२३1१०१९११

१६॥७१९१३
५१२१९१३
२३१॥१२॥१९१२
२५।९१९१२
५।॥७।॥१९१४
७१०१९१४
२२४१९१५
१०५१९१५
२७१९१५
१७५॥१९०८

२६॥८॥१९१२
१॥६॥१९१५

१७९१९११

प्रासाहसाधन.
केरळकोकिळ.

११
लोकामित्र.

११
मुमुक्ष.
आल्हाद.
चित्रमयजगत्‌.

के. क्रो, का. रत्ना.
के. कोकिळ.
मुमुक्ष.
के. झडोकिळ.
१)
करमणूक .
का. रत्ना०, आल्हाद.
करमणूक .
मराठा मासेक.
विद्याबिनोद, अ" .नव
कान्मरमाला. भा. २
केसरी.
लो ऱमित्र.

चित्रमयजगल

र 1
विषय. पृष्ट,
१४ लपंडाव ५०
१५ मित्रोदय ५३
१६ तिमिराप्रत- क
१७ शेतकरी ५
१८ चितांज्वर ण्ट
तरंग ३ रा.
१ नवलची !' ५९
२ प्रीतिसंगम ६०
३ फूल ते फूल ६१
४ गरीब गोंबऱ्यावाली ६२
५ पारिजात दड
६ चित्रास- ६५
७ माझी कन्या ६८
८ जग. कोणार्कारतां? ७०

९ गळावयास झालेलं फूल ७२

१० दु:खांतच सुख ७३
११ दपेण ७७
१२ वसंतसत्कार ७८
१३ "एक कोरडे ७८
१४ युणाः पूमांस्थानम्‌ ८०
१५ तर:ःमग मी देबाची ८१
१६ माल तूमला ८५
१७ पुथून ताकला'!_ ८७
१८ सुविचारविह्षेगे ८८

१". कितीतरी बीई ही लांबण ९०
२० रसाल व तरुच्छंदक ९२१
२१ प्रीत्ति कौ भोति? ९३

हृद्यतरंग.

रवनाकाळ,
२२1३१1१९१५
२१५१९११
६॥६।११९११
१७८१९११
६1९१९११

४१७॥५।/१९ ० ह.
२०|॥५)१९०'४

२४(७(१९०१%७

२८॥१२॥५/॥९१०

१॥१॥१९१ १
६१११९११
२०११९११
१९॥२॥१९१२
१६1६1१९१२३
२०॥६॥१९१३
२३॥७॥१९१३
१८।॥५॥१०१३
५०1८११९०१३
१५1११1१९१३
११११९१३

४०१११११९१४

२३६१९१५
७१६१६२१९१२

२१।॥४।१९०७ *

२९॥६॥१९११

२५1९११९ ११०

प्रासार्हसाधन.

चित्रमय जगत.

करमणूक.

लोकामित्र.

करमणूक,
करमणूक, लोकमित्र«
खिस्ती नागरेक.
( करमणूक,
का. रत्नावली.
। काव्यरत्नावली.

के, कोकिळ.
लोकमित्र.
चित्रमयजगत्‌, का. र.
विश्वज्नह्मवत्त.
चित्रमयजगत्‌.
के. को.; का. रत्ना.
92
9; काव्यरत्नावली.
1) ) |
करमणूक.
खांडेकर आणामाला नं.२
के. कोकिळ. |
लोकमित्र जादा अंक.
चित्रमयजगत्‌.

विषय,
२२ कमी मेली!

0 तड

|]

२३ दुष्काळांतील मायरुक्क ९७

२७ लक्के पैेथे लक्के आंबे
तरंग ४ था.
१ पर्तंबाचे बोल
२ सतार

३ शरदिन्दु
४ राधाजीवन'
'५' माझं फूल कुस्करले
६ दुदिन
७ एका आसन्नमरण
पक्ष्याचे उद्गार!
८ शांतिनिधान
० अंगाई
१० सरिद्रायन
११ वषांगम
१२ अम्ही सात आहो
१३ बायसालाप
तरंग ५ वा.
१ महाजनवियोग
तरंग ६ वा.

९७

१५२१

१०२

१०२३
१०५
१०८
११२
११३

१५१६
रश
१२०
१२१
१२२
श्श्डं

१२'५

१ हट्टा मुलांची दिवाळी१२८

२ सीमोलेघन

३ अधचंद्र

४ बिशल्यवेभव
५ क्षयी चंद्रास-

१२९
१३१
१३३
१३५८

अचुक्रमगिका.

रचनाकाल,

२१1७५०९१५५
१८६१९०८
२८।६॥१९१"-

१०|५ १८९७
१.९ । ३ । श्‌ ठी 9 9

११२१९१२
१५३१९१३

२'५॥१२]१९१३

१०७१९१४

२-५ १११९१४

५१११९९४
0404 अ
१००>१]1१९१४
३०६१९१५
२५८१९९५
१०[७१९०३

र्तर १९१५

७१०१९१२
“९१९१३
१७१९१४
७१११९१३
रर णात

प्रासाक्षिसाथन.
उद्यान. “
लोफांमित्र व काव्यरत्ना.
काव्यरत्नावली.

लाकामेत्र.

खिस्ती नागारिक,कतेव्ह
व॒ का. रत्नावली.
[चत्रमयजगत्‌.
काव्गरत्नावली. -

क. कोकिळ.

के. कोकिळ.
धमजाग्रृति.
के. ककिळ.
आल्हाद.
चित्रमयजगतू्‌.
विद्याविनाद.

क. कोकिळ.
के. कोकिळ,

»3 शञानांजन,

११

११

लाकामत्र जाळ अंक.

इंदमरतरंस.

ब्रिषय. पृष्ठ रचलाकाळ. प्रासेद्धिसाथन.
६ हवे डाग कसे १३८ १०॥५॥१९०६ के. कोकिळ.
निघतील?
तदंग ७ वा.
१ तुंही भिकारीच! १४२ २२1८१५१९१३ के. कोकिळ.
२ बुद्धि:कर्मानुसारिणी १४५ ७८1१९१४ गी
३ च्िलयाकंडन! १४८ ५॥८॥१९१४ च्य
४ चिल्याचा धावा १४९ २२॥२॥१९१५ र क तीर
तरंग ८ वा.
१ यविष्ठिरद्रोपदीसंवाद. १ ५ ० २१॥७॥१९०३ विद्याविनोद;काव्यामोद्‌-
२ मार्कडेग्रोपदेश्य १५१ ३1८११९०३ ,, कान्यदोहत.
हितोपदेश वी: ८ ० १
र कन्योपदेशिका ५ ५ ही म १ त ० ढ |) हात मत
५ नीतिसुधा १'५८ २१॥४॥१९०६ अप्रकाशित.

"च

ददयतरंग.

तरंग १ ला.

थफ्किणा"०>”0-< ०---------

(३... ..&

१. इशवदन.

( शादैलविक्रीडित.)
सर्वेश ! रमती सदा सुजन जे त्वज्नामगानास्ती ।
त्यांना तूं कथिसी सुधामय वर्चे, ' स्पर्धे अगा! ना म्टती' ॥
आलि हे तव शब्द्‌ बा! अनुभवा माझ्या रमानायका! ।
: खोटे ' हे वद्वूनि खांग अपणां घेतील आम्नाय का? ॥ १ ॥
कष्टाने जनरंजनीं खरचनी चोवीस संवत्सरे ।
येतां त्वचरणीं पुन्हा परत हा तू प्रेषिसी वत्स रे ॥
गातो मी तुझिया कथा सुरस या प्रेमे सुधावर्षिणी ।
दावो कों तव यावयास भवनीं सद्दीथिका तारिणी ॥ २ ॥
लागावी जनता तुझ्या पर्दि, तिनें गावा तुझा कीं स्तव ।
गातो यास्तव ज॑ विवेक वदला प्रेमे सदा वास्तेव ॥
गरीताही कथित तुझ्या चरणिं जी याया नरा वाट ते ।
होवो ही सुतरा प्रपंचसरिता जी दुस्तरा वाटते ॥ ३ ॥

१. मराठोंतील प्रासेद्ध मासिक पुस्तक केरळ कोकिळ हें बंद पडून पुन्हा सुरू
झाळें त्या वेळीं कोकिळाचे मुखावाटे असे उद्गार निघावे ईं साहजिक आई. २. वद,
ऱवांगली वाट. ४. श्रीस्वामी विवेकानंद, ५, खरें.

हृद्यतरंग. [ तरंग

नादबाह्म तुझ्याच लीन सखया! होणार जो सवेदा ।

त्या माझ्या नवकंठनादि भरुनी सामथ्ये तू सवे-दा ॥
माते शक्त करीं जनास तव हा संदेश सांगावया ।
ज्यासाठी मज लाविलेंस फिरुनी हा जन्म तू घ्यावया ॥ ४॥
सुम्रीवा, ध्वानिह्दी तसा अतुल हा देवोनि देवा! मला ।
संचाराथ दिलंस विश्व अवघे विस्ताण हे निमेला! ।)

केलं त्वांच खरं मनोहर असं मद्रान सेवावया ।

सवा सोत्सुक सवदा सकरुणा ! सोत्कंठ स्वोश्रया! ॥५॥
खाया गोड फळें, स॒घाजळ तख मार्त सदा प्यावया ।

साधू सज्जन सज्ज आम्रतरु हे द्याया मला आश्रया ।॥
नानारम्यळतानिकुंजयुत हे आरोम आराम या ।

लाभावे म्हणुनी जगीं विरचिले सवेत्र तू चिन्मया! ॥ ६॥
तद्वत्‌ तू पढवावया अनुदिनी वा रंजवाया मला ।

प्रेमे प्रारासे गद्यलेखक कवी भाषापटु प्रेमला! ॥

श्रोते थोर विशालधी सहृदयी माझ्या सदा जीवना ।

नेमे चालविता धना वितरुनी, हीही तुझा प्रेरणा ॥ ७॥
ठेव" हा इतुका दिला मज तुवां देवा दयासागरा! ।
मागोनी तुज आणखी वरिवरी संस्तूय सर्वेश्वरा! ।

होऊ काय कृतघ्न मी तुज विभो! छे छे! अश्शी वासना ।
होवो ती न कधीं मला; सुखद कीं होईल जीवास ना ॥ ८॥
वण नित्य गुणानुवाद तव हा देवा! तुझा कोकिळ ।
होवो त्यास तुझी न विस्मराति कधी होवाने मोहाकुल ॥
देवो तो सकलांस सोख्य तव जे पादांबुजीं वागती ।
लाघो जे भवतष्त त्यां तव हरे! पादांबु जीवां गती ॥ ९॥

२. चांगला गळा. २. उपवने. ३. विश्रांति.

१ ढा,] प्रणतप्रणति.

२. प्रणतमणति.
( पृथ्वी.)

तुझीच सद्या! दया, सुदिन आजि हा पाहिला ।
प्रफुद मन जाहळें, इरिख अंतरीं दाटला ।॥।
तनू पुलकिता किती, नयन पूणे मोदाश्रेनीं ।
न शब्द वदनी फ्‌टे गहिंवरं गळा दाटुनी ॥ १ ॥
अतक्यं महिमा तुझा, अमति मी, कसा वानवे? ।
अपार नभ तूं प्रभो! विहग मी कसं लंघवे ।॥।
हिमाद्रि नगराज तू विकल मी कसा वेघवे ।
अगाध जलराशि तूं अबळ मी कसा पोहवे॥ २ ॥
मदीय जननीच तू करुणचित्तकादुंबिनी ।
मयूर तव सी तुला स्तावि करोनि केकाध्वनी ॥
दयाब्द जगदीश तूं, भजक मी तुझा चातक ।
समाश्रय मदीय तूं कततु वसंत मी त्वत्पिक ॥ ३ ॥
पयोनिधि विज्ञाल तूं तुजमधीळ मी वीचिका ।
सहस्त्रदूळ पद्य तूं तुजमध्रील मी रेणुका ॥
महोत्च नगराज तूं तुझिच मी परी भंशिका ।
महा प्रबल काल तू तव घडीच मी चालळका! ॥ ४ ॥
इली ग्रहवरेण्य तू विमल मी तुझी चंद्रिका ।
महा विटप तूं तुझी ळलित मी लता मोहिका ॥
सहस्त्रकर तू तुझी रुचिर मी विभा साजिरी ।
प्रबुद्ध कविहंस तूं सुकविता तुझी मी खरी ॥५॥
असोनि तव मी असा तुजसरवे जरी खेळती ।
तरी प्रथुवरा! तुझा नुमगतो मळा खेळ तो ॥
जिथे तुजसि जाणतां ग्ट्युवसिष्ठसे भागती ।
मर्दाय जगदत्धिरा! वद्‌ तिथे कथा काय ती १ ॥ ६ ॥
अनुग्रह परी घडे जर तुझा, मुका बोलतो ।

हृद्यतरंग.

सुभब्य गिरिसानदी सहज पांगळा लघतो ॥
असे मग जरी तुझी मजवरी कृपापाखर ।
कसा न तारे गाइ मी तव यज्ञा सदा साद्र ॥ ७॥

समम्र जनता तुझी विमल मार्त मी मानुनी ।
क्षणक्षणाह वेंचिला तदनुरंजनी सेवनां ।।

न भेद रिपुमित्र हा कार्थच म्यां प्रभो! पाळिलळा ।
घनास वितरो न वा मज सुखं निर्के मंगला !॥ ८॥
गताढिंद भजका तुझ्या सुख कसं बसे लाघळ ।
परंतु पुढती मिळो अधिक त्याहुनी चांगर्ळे ॥

सदेव इतुकीच ही मम असे तुला याचना ।

घडो सफळ ती तरी स्तुतपदा द्यार्वाध्षिणा! ॥९॥
विचार कारितां न, मी नहह! काय हे मागता ! ।
कळे न घडळा कसा मम करो असा दोष तो ।॥।
सुनीति तव ही विभो ! सकलविश्रुता या जनीं ।
कृपा न फळते तुझी तुज समर्पिल्यावांचुनी ॥ १० ॥
पवित्र तुळसीदल प्रणमुनी अगा अच्युता ! ।
सनक्ति जई आर्पिलें तुजासि रुक्मिणीने स्वता ॥
तर्सेचि तुज शाक जें द्रुपदकन्यकेनें दिलें ।

तच विपदीं तयां प्रभुवरा ! तुवां रक्षिळे ॥ ११ ॥
सगद्रद रवे यदा स्मरुनियां तुझीं पावलं ।
अनन्यग्रतिके तुला कमल त्या गजेन्दे दिर्ळे ॥
स्वकीय बिरुदास तूं नुतपदा तदा जागुनी ।

त्वरे प्रकट होउनी अवनिर्ळे तयालागुनी ॥ १२ ॥
न शब्द्‌ मम हे प्रभो! तुझिच वेखरी ही भळी ।
स्वर्येचे विजयास तूं समरभूवरी बोधिली ॥

' अनन्यगांते होउनी जळदले सुमें वा फर्ल ।

समार्पि मज त्यास मी म्हणतसे पहा “आपुर्ळ ! ॥ १३ ॥

[वरन

९ छा.]

इंशस्तवन.

जडाजड समग्र हे तव असे जगत्‌ मंगला! ।

न पत्र, फल, पुष्पही मम अर्से म्हणाया मळा ॥
समर्पु तारे काय मी मज कळे न बापा! वर्दे ।
विश्चष फळ कोणते तुज तुझेच देण्यामर्घे? । १४ ॥
कृपा करानि अल्प तूं मज दिलेस जे काय तें ।

करू परत मी जरी तुजसि तेंच हे श्रीपते! ।।

रुचेल तुजला कसं भय मदीय वाटे मना ।

कृतघच वदृशहील कीं मजासे तूचि नारायणा! ॥। १५ ॥
नको मजजासे कांहिंही विसर जे तुला याचि ।

रुचेल तुजळा जसं कारे तर्सच इच्छाबळ ॥

तरीहि तुज एक ही विनति कॉ जगज्नायका! ।

असें तव जला असो नित तसाचे मी लाडका ॥ १६३ ॥

३, ईशस्तवन.
(एथ्वी.)

अगा खलळविदारका! सरवरा जगच्वालका! ।
पदाब्जनततारका! सकलळलकामसपूरका ! ।॥।
प्रकामसुखदायका ! भसुरवृंदसंहारका! ।
प्रभो! सुजनरजका! भजकवित्नविध्वंसका! ॥ 1 ।।
पदप्रणतवत्सला ! कालेमलांतका! प्रेमला ! ।
भला सुदिन हा मला तव दरुपाबळे लाभला |
हृदाशय सुशांत हो बहु, जल्रे प्रभाती सर ।
प्रफुल मन, पद्य ते उगवतां जसा भास्कर ॥२॥
गताढडिंद बहु सोशिल्या सतत यातना मीं यदा ।
तहेच झुभकाळ हा मजसि दाविला शमंदा! ॥
महाभयद रात्रिचे प्रहर चार झाल्यावरी ।
प्रसक्न रवि ये नभी तिमिरराशि जो लहरी ॥ ३ ॥

डु हृद्यतरग.

शरण्यसुहृदा ! सदा नुतपदा ! जुळोनी करां ।
त्वदीयपदृपक्जी शरण दीन मी श्रीकरा! ॥

असो तव कृपा अशी विमल नम्र दासावरी ।
भवज्जनगणास जी सतत सकटीं सावरी ॥ ४ ।।
तुझी विमल कोतेनें दारेत वारिती सुद्रा! ।

उग्रीच मग मी तरी स्वमाने कां धरावे द्रा? ॥
विपत्तिजलधीम्धे अवनयोग्य केवतेक ।

तुझ्याविण दुजा नसे मज गमे नतोद्धारक ॥५॥
भयाण भव हा दिसे अडकलांचि मायातमी ।
कितीक बुडले अजून बुडती जमा त्यांत मी ॥
महाभवदवांतुनी गुणगणाश्रेता काम-दा ! ।

असंख्य जन तारिले, विदित हें न का दुमेदां? ॥६॥
खलज्वलनताप हा लवभरी न भो! सोसतो ।
म्हणोनि पादिचा तुझ्या घरित मी प्रभो! सोस तो ॥
नसेल आशि तीव्रता जळधिजन्य हालाहलीं ।

मदीय तनु पोळळी न तुलनाहि हालां हृलीं ॥ ७॥
तितीषु शिरला तुला समजुनी मनीं नावरे ।
भवांबुधित मी परी उदक र्त मला नावरे ।॥।

कसा गरगरा मला फिरावितो भवावतं तो ।

तुझे भय घरून मी जारे भरवा भवा! वर्तेतो ॥ ८ ॥
कळे न करुं कोणती तुजासे आजि मी याचना ।

सुचे न, मति बावरे स्तिमित होय नारायणा ! ॥
प्रभो! सकळ जाणसी स्वर्माने भाव जो जो घरी ।
कशास मग लाविसी मजसि तू वदाया तरी?) ॥ ९ ॥
करी तारे रुचे जसं, तुज दिसेल जे योग्य ते ।

न काय वद जाणसी प्रभ! मदीय तूं योग्यते ॥

क्र "पण 07 पणापपापापपापाऱ“-> >.

२. सांप्रत.

( वरँन

१ ला. ] ईशलीला.

कृपांचे करणे तरी करिं समथ दासास या ।
तुझ्या सुरवरा ! सदा अतुल वैभवा गावया ॥। १० ॥

४. ईशलीळा.
( शिखारिणी.)

सुरेक्षा ! गातां त्वत्सुयश थकले बा! निगम ते ।
तसा झाला पाहीं हतबल महाजष गमते ।॥
दयाळा गोपाळा! म्हणुनि सखया बा! सुरतती ।
सुखाने वांच्छोनी तवपर्दि कृपापांसु रतती ॥ १ ॥
तुझ्या पायी मुक्ति प्रिय बहुत जी संत-ततिला ।
नतीवांचूनी जी कथिं नच मिळे संतत तिला--॥
मनीं वांच्छीं देवा!प्रभुवर! नता या मजन ळां।
मिळावी सांगा ती मुनिहृदयावेश्रामजनका! ।। २॥
कृपासिंधो! बंधो! कराने करुणा बा मज पहा ।
अनाथांचे नाथा! सतत करिता नामजप हा ।॥।
जगन्नाथा ! माथा घराने चरणीं हा विनत मी ।
रमो ना दुःसंगी मम मति बुडो तेविंन तमो ॥ ३॥
फिरे व्योमी नेम सतत विघु तो तेवि तरणी ।
चुकेना धाकाने तव, घन जलाचे वितरणी ।
बघोनी ऐशी ही अचल तव सत्ता परम ती ।
तुझे नामीं प्रेमे खलजनहि आपाप रमती ॥ ४ ॥
त्षीं बाष्पाकारं रविखरकर॑ वारि जलद ।
नभी जाई निर्माी अधवळतनूघारि जल-द ॥
पुन्हा व्षांकालीं गळुनि जल होई विभव हा ।
बघोनी ध्यातीना तुज, तरति ते कवि भव हा ? | ५॥
प्रभो! तोयाग्नांच उपजत असे वेर न मिती ।
समुद्री दोघेही वसति; बघुनी लोक नमिती ।।

हृद्यतरंग.

जिरे प्रोढी सारी मुळिं न गणिती चित्ति तनुता ।
तुळा वंदायाते; सतत म्हणुनी ते नत नुता! ।॥। ६ ॥
वसंता वृक्षाला दलळसुमभराने नवि तरी ।
दिसे तुंगस्थानीं उदक जारे कोणी न वितरी ॥
विचारांती वाटे कृति तुझिच बा! ही सकरुणा ! ।
अनंता! दावी का अशिच मज दीनास करुणा ॥७॥
प्रभाती मध्यान्ही कुसमचय कांही विकसला ।
निह्षार्थाही कांही उपवनि वनीं तेवि, कसला-।॥
चमत्कारी देवा प्रभव तव हा; तो जन-मना--।
करी आश्चर्याने स्तिमित, करवी नित्य नमना ॥ ८ ॥
स्वरें पाहू जातां असुखद गणी हें भव मन ।
दयाळा! तेसे त्या गमति दुसरे लाभ वमन ॥
तुझ्या पायावणिं अखिल जगती भंगुर मला ।
दिसे यासाठीं त्वव्चराणे जन हा पंगु रमला ॥ ९ ॥
तुझी गाथा ऐको श्रवणयुग हें तेविं रसना ।
तुळा गावो; दे हें मजासे, मम होवो विरस ना ।।
चुरो पादातं हें करयुगुल, डोळे हरि! तसे ।
बघोत त्वठ्ठूपा, अघनग सदा जै हरितसे।|| १० ।॥।
अवघ्राणो नासा समुद तव निर्माल्यसुमन ।
तुझ्या ध्यानीं लागो त्यजञुनि विषयांतें मम मन ।।
रेघोत त्वदेवायताने पद, अन्यत्र न तसे ।
प्रभो! होवो माझे शिर तव पदीं मात्र नतसं ॥ १५१ ॥
५. आतेतेचे कढ!
पद ( चाळ--तस्करा हाता द्विज... ... )

[ तरंग

परीक्षा याची । याची भगवंता । किती हो बघसी बलवंता ॥ प्र०॥

वि हंखंखआा

अजुनि हा केसा । केसा उतरेना । कसा तव दिव्य पग्मननयना! ।॥

१. लघुपणा. २. उंचस्थानी ( पववताच्या शिखरावर.) ३. तुझ्या मादरांत

१ ला.] राष्ट्रीय प्रार्थना. ५

काय ग्रा हानि । हीन दुयासिंघो । ग्याघापरिस? दीनबंधो! ।
जनूपासोनी । पासुनि विपदा या । सोसिल्या स्मरुनि तुझ्या पाया ॥
वस्तु या सकळ । सकळ नाहावत । ऐकलं वदनी तव नाथ! ।॥
पदार्पार्द याचा । यास केशिराजा! । अनुभव येह महाराजा! ॥
काळचे आस । आज दिसे गेले । आजर्चे काई उद्यां नुरळें ॥।

केविं तारे वद भा । या न जाति अंता । गूढ हें गूढाचे गुणवंता! ॥१॥
सुखाचा क्षण रे। क्षण रे एकादा । चमकला जरी पूज्यपादा! ॥

तरी तो विल्या । विल्या निमिषांत । नेसि तूं काय तुझा हेत ॥

* भिन्न मम खेळ । खेळ ' काथालि वाचे । कपाळीं एकचि परि याचे ॥
काय हा न्याय । न्याय नयाधीशा! । कळे ना यासे परमपुरुषा ॥।
अज्ञ हा जीध । जीव रमाकांता! । कळे त्या कवे तुझी समता ॥२॥
असा जरि होता । होता नियतीं या । मांडिला खेळ रमानिल्या! ॥
कझ्ञाला याते । याते नरजन्म । दिला रे सांग पुण्यघाम! ॥

वृक्ष पाषाण-। आदि जन्मकोटी । बऱ्या त्या याहुनि जगजेठी! ॥

नसे कीं भान । भान त्यांत साचें । जगाच्या दुष्ट विषमतेचं ॥
यशो5यश सौख्य । दुःख लाभ हानी । वाटती सर्माच चक्रपाणी! ॥
म्हणुनि तुज अंती । अंति विनती ही । नुरर्वि या जाणिव लवभरिही।॥
“ काहि तरी मागे । मागे मतिमंद । घेउनी कांहीं तरि छंद ॥। *”

नको हें वदुनी । वदुनि दीननाथा!। मोकलूं दाना श्रीकांता ! ।॥।

देई जे मागे । मागे या भ्रांता । दूर बा न करी श्रीमंता! ॥३॥

६. राष्ट्रीय प्राथना.
( शादूलविक्रीडित.)
विश्वेशा भगवन्‌ पुराणपुरुषा भक्तप्रिया मंगळा ।
प्रेमे भक्तिभर तुळा करित मी भो! वंदन प्रेमळ! ॥

१. विपदा.

१५ हृदयतरग. [ तरंग

निद्रा घेसि किती अनंतशयना बा! होइ जागा त्वरे ।

बापा! ब्रीद तुझे ' नतोद्धरण ' हें पाळावया ऊठ रे! ॥ 9 ॥
कतेव्यीं रति दे कृपा करुनियां हें एक मार्गे तुला ।

झाला आळस ह्वा प्र॑ प्रभुवरा दे जागृती उज्ज्वला ॥

राहे जे अवशेष आयु मम ते सत्कारणी लागुं दे ।

दे दे दे वरदान हेंचि मजला डोलेन त्याने मर्दे॥२॥
नाना वन्यळता विज्ञाल विटपी तुंगाद्रे भीमाकृती ।
पक्षिश्वापद्संघ पुण्यसारेता ज्या वर्तेती भारती ॥

तीं सारीं सुकृती सदेव दिसती कोॉं अन्यकायी रत ।

बापा! काय वधाच तें वदाते जे ' सत्त्वाढय हें भारत ' !॥३॥
ऐस भारतवस्तुजात अवघे धन्यत्व पावे जनी ।

जो ता प्रेमभरं शिरावारें धरी अत्यंत वाखाणुना ।।

ज्ञानी भारतजन्म मानव अम्ही हा! हा! वदू काय गा! ।
भासूं कॉ उपदोगहीन अगदीं निमोल्य साऱ्या जगा! ।॥ ४ ॥
याचा दोष वृथा कशास इतरां आम्हाच आहों तसे ।

नाहीं देव दया न धमे नयही कांहींच आम्हां नसे ॥।

नाहीं घेथे तल न शोय ळवही आम्ही नुरूपी पशू ।

ठावा द्वेष तसाच मत्सर पुरा अन्योन्य शत्रू असूं! ॥ ५ ॥
घेये जो सरसावतो मनुज तो आम्हांचपेकी जरी ।

आम्हां ते बघवे न लेखभरही द्वेषं जळ अंतरी ।

नाना यत्न करूं करूं मसलती ओढ तया खालती ।

पाडूं दांत, तया धुळीस मिळवूं मानूं न कांहीं क्षिती! ॥६॥
वेदांती म्हणवूं न एक जरिही ठावा अम्हां वेद्‌ तो ।

श्रद्धा भाक्ते तशी जरी न लवह्ी * साधू ' असे गाजता ॥।
गाठोडे असुर्चे 'ट' चे मिळवुनी जे पूवेजी ठोवेले, ।

बक०--न------:--५॥८:->->-८-टटश00 0000 णह

१. पूर्वजांनी * भट्ट! यांतील “ट? टाकून देऊन ते “ भट ' झाले होते आणि
आम्ही तो “2 पुन्हा मिळवून “ भट ' होतों ते ' भट्ट ' झालो हा भावाथं.

१ का. ]

नंदयक्षोदानंद ! ११

त्यानें भोजन भट्ट मात्र बनला निःसंग झाला भले! ॥ ७॥
देवा! या स्थितिमा्जि दुःसह अज्ञा आम्हां पहाली जरी ।
याची लाज तुलाच, तूं असासे कीं अस्मश्चियंता हरी! ।॥
पुत्रोत्पादून हेंच एक करुनी कतेव्य ना संपर्त-।

बापाचे; जगरदीश्वरा सकरुणा! बोला तुला काय ते! ॥ ८ ॥
व्हावें वंशललामभूत तनये सरवाढः तेखं जनीं ।

सत्यमज्ञ युधिष्ठिर प्रथित कीं दाताहि छझूराग्रणी ॥।

ऐसी केवळ आस चिर्त्ति धरुनी होई तर्स काय ते? ।

लागे कीं जनका स्वकार्य करणें त्या हेतुच्या सिद्धते ॥ ९ ॥

: व्हावे सुंदर कुंभ रम्य अपुळे' ऐसं मनीं वांच्छुनी ।

देहे लक्ष तयाकडोचे नियम कुंभार रात्रंदिनी ।॥।

आम्हां भारतर्वर्षियांप्राते तुवां निमीयलं जेघवां ।

होतें लक्ष कुठे? कुठे माति तशी? सर्वेकषा यादवा! | १० ॥
आणोनी मनि हें ' ययास जगतीं कीं मींच पें घा्दिल॑ !' ।
जेणे येहृूळ ना अधोगति अम्हां ते पाहिजे पाहिलं ।।

आम्हां यास्तव दे सरम्य घटना हें मागतो वत्सला! ।

देशी ना इतुके तरी तुझच ती लज्जा भसो गा तुला?) ।॥ ११ ७

नेदयशोदानंद !
पद॒ ( चाल-या विरहा कां भौसी ... ... )

वर्दि यक्षोदानंद । मना ॥। सजनरंजन, भवभयभंजन,

नंदनंद गोविंद ॥ मना ॥ घ०॥
बारा धंदे सोडुनि अवघे, घेई हारेपदळ्द ॥ १ ॥।
टाकुनि सारे रस आलि जेसा, सेवी कमलमरंद ॥ २॥
व्यथे कशाला चिंता कारेसी, स्मर दुबळ्या सुखकंद ॥ ३ ॥

करिति विचारी काय पांखरं शेति कधीं मतिमंद ॥ ४॥
पारे न तयांसी ठोवे उपाशी, पोषि विहंगमवुंदू ॥ ५ ॥

हृद्यतरंग. [ तरंग

दुभिक्षाची ग्रंथिगदाचीं, कृष्णार्थ्रे आति कुंद-॥ ६॥

दाट पसरलं जेवि गजावालि जालें विहरे स्वच्छंद ॥ ७ ॥
जातिल विल्या येतां उद्या, हारे करुणामातेड ॥ ८॥
कमलानिल्या अनंततनया, आस न अन्य सुकुंद! ॥ ९ ॥

तरंग २ रा.

१. आग!

(शादुलविक्रीडित.)
रात्रीं रग्य नितांत शांत समयीं सानंद हन्मदिरीं ।
होतां लोळत मी सुखं पहुडला त्या श्ांतिशय्येवरी ॥
द्याबा त्रास न राव्रिंचा तारे मला स्वार्थेकद्ग्दुजेने ।
दारं यास्तव लाविली सकलही म्यां ऊध्वे वातायने ॥ १ ॥
कृर्त्ये जीं बहु सुष्ट दुष्ट घडलीं माझ्या करीं ते दिनी ।
एकामागुनि एक सवे जमलीं माझ्यापुढे येउनी ।॥।
विद्याथी जमती भराभर जले बोलावितां प्राश्षिक ।
सेवार्थी अथवा विनंतिलिखितें घेवोनि जेवी निके ॥२॥
कोणी भीषण भाविनी पारेणती केल्या उभ्या लोचनी ।
नेराऱ्योदधि घोर दुस्तर पहा दावी मला तैं कुणी ॥
कोणी देउानेयां रजास गजता दावी भसंभाविका ।
तुंगोत्तंग विशाळ संकटगिरीराजी 'टतिध्वंसिका ॥ ३॥
नैरादयोधादिच्या तटी पालिकडे कोर्टे तरी ता मला ।
आनेदाकृति लोभनीय दिसली भूमी महा निमला ॥
तें मार्त दिसली चमत्कृति नवी नेराइयसंहारिका ।
विध्नाद्रिक्षितिजावरी चमकली तेजस्विनी तारका ॥ ४ ॥
कासारोत्यित वाचिका परतटा जाऊनि पूर्वस्थला ।

र्रा.] आग ! ध्द

येती जाति पुनःपुनः परतती त्या स्वोरिणी चंचळा ।॥

होती लुप्त जलीं जश्या सकल्ही चित्रे त्षी सर्व ती ।

झालीं कीन मनांतलीं मार्ने पुन्हा आलीं न तीं मागुती ॥५॥
झाळं ळीन असं न जो घडिभरी तां त्या मनोमरकर्टे ।

केला खेळ सुरू पुन्हा विरचुनो नानाविध्री तकेर्टे ॥।

नेवोनी मज सुंबहेल अथवा कोल्हापुरी माहुरी ।

आणी तें दुसऱ्या क्षणीं फिरवुनी काशी अयोध्यापुरी ॥ ६ ॥
झाळं ध्रांत असे उड्यावरि उड्या माराने जां मन्मन ।

लागे बोध करावया मज बुन्हा माझं गुरू होऊन ॥

हवा, मत्सर, दुंभ, द्पे अपुळीं जागीं करोनी मुलें ।

भावी सोख्यद मंदिरं विरचुना जां त्या प्रमोदी झुले ॥ ७ ॥
लागे झॉप तयास त्याच निमि्षी मा मोकळा होउनी ।
अंत:साश्‍िमर्धे क्षणेक शिरुनी गेला सुखी रंगुनी ।।

झाली भेट शिवासमेत परि ती हा! हा! कुठोनी टिके? ।
जीवात्मा निजकमेबद्ध म्हणती ज्ञाते कसं तं चुके! ॥ ८ ॥
“हागे आग, चला! पळा! ' वाने असा जों बाह्य सृष्टीतुनी ।
आला करणेपर्थी मने डठाविळं मारते समाधींतुनी ॥

आधीं मकट त्यांत धुंद पिडनी इच्छासवा जाहळं ।

चावे त्यांतहि भीतिवृश्रिक तया सेराट ते धावर्ळ ॥ ९॥
होतें आतुर जाहलें मन किती ती आग पाहावया ।

सांगूं काय तरी न शब्द जवळी ते वृत्त वणोवया ॥

घेवोनी मज मदरुहासहित तें वेगे पर्थी घावळे ।

गेले त्या सदूनासमीप जळत्या, पाहोने भांबावल ॥ १० ॥
होते लोक अनेक हेतु धरुनी आले तिथे घावुनी ।

कोणी मोज पहावयास सहसा चोरी कराया कुणी ।॥।

अशी तो विझवावयास कु॒णिह्दी, कोणी फुकी चौकशी ।
“हागे भाग कशी? कुठोनि!? झुणि? ही ळावीयळी हो अशी?' १३

हृद्यतरंग. [ तरंग

' पेटे हा प्रलयाझ्ि काय! घडकी चित्तीं भरे पाहुनी ।

होते काय करीत कोक तरि हे?' उद्गार काढी कुणी ॥

“ही का नोज म्हणू! किती निसुर हे! ही काळनिद्रा खरी! ।
ऐसे तकंवितकं मात्र करिती जाती न साह्या परी! । १२॥
होते जे असहिष्णु कोणि वदले ' झालें बरे जाहळं ।
गर्वान्मत्त नरास कसन दिलं देवे भलें चांगले ।॥।

नाहीं देव, तसा न घम, नयही तेशी न माया दया ।

नाहीं दूर परंतु देव, समजो आतां तरी हें तया! ॥ १३॥
कोणी लांबुनि ओरडे घडपडे ' तोडा अढे हो तिथे ।

आणा पाणि, पळाच काय बघतां? ओता झणींर्‍या इथे ॥
गाडा सिंत अज्ी, करस न कळतें सारे कसे हे रडे! ! ।
तोंडाची टकळी दुरून नुसती कायी न कोणी पुढे! ॥ १४॥
“ झाले काय पहा कसा प्रभु तरी राहूं न देई सुखे ।

होतं कावे परी घडे अजि करस? हा! हा! करोनी सुर्ख ॥
कोणी लांबुनि अंतरा पिळवटी टाकी उसासे महा ।

दावी शब्दसहानुभूति वचनी नक्राश्रु ढाळी अहा! ॥ १५ ॥
पूर्वी त्यजुनी खुळे नियम ते निबेध सारे तसे ।

वाणी व्यक्ति विचार बुद्धि मन वा आचार यांचे अर्से-॥
स्वातं्रयोद्धत गोड सोख्य जनता भोगी बघोनी मळा-।

लाघे सोख्य नितांत शांति विमला आनंदही जाहला! ॥१७॥
: जाऊं आपणही चला स्वसद्नीं ' इच्छाने हें मानसं ।
आज्ञापी चरणा परी न चळती इच्छा मदीया नसे ॥

मार्श गेह असोनिही मजसवें नेई कुठे हे खुळे ।

याचा बोघचि अल्पही मज न हो शांती समम्रा ढळे ॥ १८ ॥
तेव्हां मी वदलो, ' खळ्या मम मना वेड्या कसा तूं असा? ।
मार्झे तू म्हणण्यास लाज मजला वाटे पिद्या मानसा! ॥
-काडीच्यावर काडि तूं विरचुनी माडी रुख्या! निर्मिली ।

२रा.] आग ! १५
केश्ची जीभ वदावया लवविसी ' आहेच ती आपुलळी१!॥ १९ ॥
वेड्या! वावदुका! विचाराविकला ! वात्याजवा वामना! ।
पाहोनी नव आप्रेदग्ध ग्रह ते आतांच आलास ना? ।।
बापा! बोल वृहस्पते! बघितल तेथे तुवा काय तं ।
पायांचे दिघधलंस मात्र नसते भाडं मला वाटतें! ॥ २० ॥
नाहों ज्ञात तुला वृथा मज किती संत्राप देवोनियां ।
माझा सोख्यसमाधचि कामविवक्षा ! त्वां भंगिला निद्‌या ! ॥
लागे खास घरास आग तुझिया नाहीं तुला दादही ।
जासी काय बघावयास दुसरी ! नामी तुझी रीति ही! ॥२१॥
देई ताप उमाप पापजन हा कृष्णाहि फूत्कारुनी ।
विंधी दुष्ट दुरुत्तरं किति तरी रात्रेदिनी बोलुनी ॥
निदा द्वेष विकल्प वेर अथवा व्याजस्तुती मोहिनी ।
अस्त्रे ही विषदिग्ध बा! तुजवरी सोडी सदा कोपुनी ॥ २२ ॥
पापी एक पचे संदेव नरकी त्याने दुजा पापिया ।
हासावें मुख वासुनी खदखदां तेसी तुझी ही क्रिया! ।॥।
संसाराणेवनक्रदुष्टषडरिभ्रस्ते नरं वा जसं ।
आत्मानात्मविचारबोध करणें चित्ता ! घडे हे तरस ॥ २३ ।।
मद्यागारिं उभा करीं धरुनियां जो वारुणीभाजन ।
प्राश्ी आंबट तोंड फार करुनी कांहीं तया लाजन ॥
जो जॉ केफ चढे पडे घडपडे मागातही लोळतो ।
हा! हा! तोहि परी परा हसतसे तैसा तुझा योग तो ॥ २४ ।।
चिंतेचा वडवाझि घोर घुमसे हृत्सागरीं या तुझ्या ।
अझीवांचुनि पेटवी घर तुझें तूं पाहासे बा! मजा ।॥
गेळें होरपळाने गेह भवघें निःसत्त्व कीं जाहलें ।
नाहीं राम तयांत अल्प उरला ते वारियाने हले !। २५ ।॥।
जोराने बघ मारि जा खवळुनी भाता असूया मना ।
क्रोधाच्या उडती असंख्य ठिणग्या होती किती यातना! ॥

हृद्यतरंग. [ तरंग

होती त्यांत सहाय वायुलहरी या अद्धता कल्पना ।

ज्वाला ह्ृदूगनास तोचि भिडती हो भस्मसात्‌ कल्पना ॥ २६ ॥
काळाकुट्ट विचारधूर उफळे दाटोनि अंत:पुरी ।

लोटांचे वर छोट हे उसळती श्रेथा उडोनी पुरी ।॥।

होता मी किति घाबरा घडिघडा, मार्त जणूं की गमे ।

डोला हाः बसतो तळी, न तगतो मी मूढ या संत्रमे ।॥ २७ ॥
माझें काय म्हणा! नसे भय मला, कोणीं कसलेही छळा ।

राहो हं ग्रह वा जळोचि अथवा, मी सवेदा मोकळा ॥।

जातां हें सखया! नवीन दुसरं घेईन मी सुंदर ।

जेवीं जीणे पटा त्यजूने दुसरं सानंद घेतो नर ॥ २८ ।॥।

आहे हें जरि सत्य तथ्य तारे जं वाहेट वाटे मला ।

त्याचं कारण सांगर्ता परिस बा! शांती घरीं प्रेमला! ॥
ज्यासाठी जगदीश्वर नटवरं प्रेषीयळ आपणां ।

विश्वाच्या नवरंग भूमिवारि या, तें पूर्ण झाल्याविना- ॥ २९॥
जाणे येथुनि नाहि बा! निजकरीं जातां हटाने परी ।
आजोलघनदुड थोर करुनी प्रेषींल मार्ग हरी ॥

टाळावा काठिण प्रवास पुढचा ऐसी जरी कामना ।

व्हावा पूणे करावयास हारिचा आदेश बापा मना! ॥ ३० ॥
यासाठी प्रभुर्न प्रसन्नमनसा सामुभ्रि जी आपिंली ।

यत्ने सादर पाहिजे सकल ती सप्रेम सांभाळिली ॥

लारे दुवेह आश्नि जो निजगरृहा तो शांतवायास्तव ।

शांतीची क्षम एक शीतल दझुभा वृष्टी गमे वास्तव ॥ ३१ ॥
दंड सवे समान मान म्हणुनी माझी तुळा प्राथना ।
शांतीच्या अवळंबने सकळही दुःसाध्य साधे मना! ।॥।
शांतिप्राक्षि जया घडे मनुज तो देवत्व पावे जनीं ।

शांती काय करी न? ती मज गमे प्रत्यक्ष संजीवनी! ॥ ३२॥

.- रा क ]

चुकलेले मूळ.

२. चुकलेळे मूल,
(मंढाक्रांता.)

बालत्वी जो निजम्रदुकरं रेजवी या जगाला ।
स्वोग्रत्वार्न तरुणपर्णि जञो तापदायी जहाला ॥
वाधेक्यी तो परि रवि दिसे बापुढा शक्तिहीन ।
सत्ता जातां कवण पुसतो? देवही बद्ध दीन!॥ १ ॥
मार्गी जैसा उद्कानिकटीं अध्वसिन्न प्रवासी ।
विश्रांतीते सहज बसतो टकुनी पादपासीं ॥
व्योमी तैसा दिनमणि बसे पश्चिमाड्यीतटाकीं ।
टॅेकोनी त्या आसेत जलदा कांतियष्टाहे टाकी ॥ २ ॥
आलशस्यारने तनु पिळवटी अल्प विश्रांति ध्याया ।
दाब; हस्त स्वपद्‌ चुरुनी लांबवी श्रांत काया ॥
खाया कांहीं पथिक मग तो जेविं पाथेय सोडा ।
वृक्षामप्रा्ची तांद रवि फले उत्कराम्रांहि ओढी ॥ ३ ॥

जेखा कांडी फिरवानि जवे मंत्रविद्याप्रवीण ।

देखावे हो प्रतिपाळें नवे दाखवी भिन्नभिन्न ॥

मातेडाचे कर जइईं तसे राहिले उंच शाली ।

एकाएकीं सकल बुडला प्रांत तो इंद्रजालीं! ॥ ४ ॥
पाहोनी ते तरु विनटले पीतवणी विशाळ ।

भ्यालो, घर्मे तनु डवडवे, जाहर्ळ सिक्त भाळ ॥

हस्सी पादीं कळव न उरली शक्ति निःसत्व झाले ।

जिव्हा दुष्क, श्राति बधिर, त्या हा्टिळा मांच आर्ल! ॥ ५ ॥

ज्यांचे नाम श्रवर्णि रिघतां सवे पाश्वास्यखंड ।
भ्याळें चित्ती जरि न वदले घेये झाळं दुखंड ।।

तें हे आर्ल अवचित इथे कोठुनी पीतवित्ञ ।

ज्याते लोकी सकळ वदती पीतवणोख्य चीन ॥ ३ ॥

१७,

च

हृदयतरंग.

किंवा आतां अचल धातेचे मानुं मी चोर यांशी ।
नेती शीषी ल्टुनि अमुचे सवही स्वणेराजी ॥

कांही केल्या उमज न पडे चित्त झालें विर्दाणे ।
भांबावोनी सपदि धरिला लोचने मीं मिट्टून ॥ ७॥

झाले अंतमुंख नयन जा लोलदोलायमान ।
अंतःसृष्टी मजसि दिसली पूणे कंपायमान ॥

होती तेथें विकट विवशी राक्षसी भीति ठेली ।
भ्याली दृष्टी परत फिरली बाह्य सष्टांत आली ॥८॥

तेव्हां मातें नवल दिसले लोपुनी पीत कांती ।
रक्ते वणे अवचित नटे रम्य वृक्षाम्रपक्ती ॥

थाला चित्ती हृदर्यि निवला भीति गेली अशेष ।
काव्यस्फूर्ती मादित हृदयीं प्रज्वळे तें विज्षेष ॥ ९ ॥
वुक्षाय्रांची अनुपम नवी रम्य उत्क्रांत कांती ।
पाहोनी ती तरुताते मला भासली विप्रपंक्ती ॥
पुण्यात्मे ते द्विजवर जणूं रक्तचीनांद्युकांतं ।
नेसोनायां स्तविति हरिखं आजि सवत्तिमार्ते ॥ १० ॥
पर्णांमाजी मृदु मधुर जो ममेर ध्वान चाळे ।

तो हा नोहे ह्विजगण गमे सुस्वर वेद बोळ ।॥
सायेसच्या करूनि अथवा भास्करा अध्येदान ।

द्याया शाखाकर नमवि हा होउनी ध्यानलींन ॥ ११ ॥

पारावारीं जरठ रविर्चे बिंब दोलायमान ।

घेई झोले जणुं हरपळे पाहतां सवे भान ॥
ऊर्मॉागोपॉसह मज गमे बिंबगोपालमूर्ती ।

रासक्रीडा करुनि करि कीं पूर्वची कामपू्ती ॥ १२ ॥
किंवा * क्षी रवि निजकरं नित्य हा आपुल्याद्ली ) ।
येऊनी हें सहज मर्नि या वीचिका क्रोधराशी ॥

[ वर॑ंग

2 रा. ] चुकलेले मूळ.

: आला मेला अवचित भला सूर्य हा आज हातीं! ।
घिग्वाणी ही वदुनि जणं त्या त्यावरी घांवताती! ॥ १३ ॥
किंवा ' ज्याने दायेत अपुला कालिया मा्दियेला ।

तो हा आजी अवचित करीं आपुल्या कृष्ण आला ॥

आतां जातो बघु तारे कसा टाकु त्याला गिळोनी ! ।
वीचिव्याली तुट्ांने पडती त्यावरी हें द्दोनी! ॥ १४ ॥

तोयार्थी तो रावे लगबगा लिंघुतीरासि आला ।

घ्याया पाणी स्वकर जुळुनी ओणवा जॉ न झाला ॥

हा! हा! केशी चरणतळिंची वाळुका श्वेतवणा ।

वाहोनी ती हळु हळु सरे, पाय त्याचा ठरेना! ॥ १५ ॥
जे जे तेव्हां उठानि बसण्या भास्करं यत्न केले ।

झाले ते ते विफल सगळे पाय खोलांत गेले ॥

हा! हा! जे कां पद घसरलं एकदां आंत तें कॉ-।

कांही केल्या वरि नच निघे न्याय हा खू्ढ लोकी ॥ १६॥

क्रीडागारी अचपळ मले खेळतां कंदुकाशी ।

लत्ताघाते वरि उडविती तोवि त्या भास्कराशीं ।॥।

पादाघातं जळिं बुडविती ताडिती वीचिरामा ।

घेती त्याते पुनरपि शिरीं नेति त्या स्वीयघामा! ॥ १७॥

आदित्याचे करतनय तें काय जे चारदोन ।

होते क्रीडा करित गगनीं सर्वतः संचरून ॥

जातां भानू अहह! दिसती दानिवाणे अनाथ ।
शोकावेक्ष विकळ फिरती बावरोनी नभांत! ॥ १८ ॥

वेळीं या मी नवनव अशी साश्‍शोभा बघोनी ।

गेहीं जाया परत फिरला सिंधुतीरावरोनी ।॥।

येतां मार्गी जड हळु पदीं बुद्धि गुंगे विचारी ।

कांही केल्या उपद्वाम न हो चित्त येई न थारी ॥ ५१९ ॥

हृद्यतरंग. [ बरंग

सू्यास्ताचा अजि निराखेला भव्य जो मी प्रसंग ।
खेळे डोळ्यांपुढति अझुनी सारखा तो अभंग ।
रव्यस्ताते विविध कविनी तेविंही चित्रकारी ।
वणींयेलं पारे नच अर्स पाहिळे आजवरी! ॥ २० ॥

जातां जातां मजास दिसला माहि त्या बाळ एक ।
ज्याच्या भाती दविधपरिचे कोक होते अनेक ।॥
उत्कंठेने मन भुळाविर्ळ तेथ लोटीत नेलं ।

त्याच्यामागे चरण ममही श्रांत घावूनि गेळे ॥ २१ ॥
होता दुःखं रडत बहु तो बाळ कारुण्यमूती ।
सांगायातं क्षम परि नसे ' आपुली काय भाती! ॥

: आहे! बाबा ! ' वदवदुनि हें सारखा काढि हेल ।
दृष्टी फॅकी मृगशिशुपरी भोवताली विलोल ॥ २२ ॥

: कोणाचा तूं अससि वद॒ गा! येसि कोणीकडूनी ।
एकाएकीं तव जन तुला केविं गेले त्यजूनी?' ॥

साक्षेपाने करिति जन ते प्रश्न ऐसे तयास ।

“आई! इं हं! रुदनपर या बाल दे उत्तरास ॥ २३ ॥

“आहे कोठे?! “घर्र' घर कुठे?! 'त्या तिथे' 'नांव?' “साबा' ।
“आहेचे बा?! 'वहिनि' 'जनका कायसे नांव?' 'बाबा! ।॥।
ऐशा या त्या सुकुतुकपरां रम्य बालोत्तरांहीं ।

लोटे हांसू बहुपरि परी, बोघ होई न कांही ! ॥ २४ ॥

मार्गी जातां विविध जनता येउनी घाइघाई ।

बाळाते त्या बघुनि फिरुनी आपुल्या मागि जाई ।।

कोणी निंदी जननिजनका कोणि त्या बाळकास ।

कोणी चेष्टा करिति नुसत्या, मांडिती कोणि हास! ॥ २५ ॥

'स्वापत्याते पर्थि विसरतां राहिले ज्या न भान ।
गेदी होता जनक गमते पूर्ण वात्सल्यहीन ।॥ '

श्रा.]

चुकळेले मूल.

'छे! छे! ऐख॑ं नच ' कुणि वदे : भार झाला पित्यास ।
पोसाया हा म्हणुनिच तर्ये टाकिळ यास खास! ।। ९२६॥

"छे! छे! होई काचे नच असे,' अन्य त्याला प्रपादी ।
'निद्रेव्याह्दी स्वतनय कधीं वाटतो का उपाधी? ॥

छे! छे! ऐसं काथ तारे घडे भारती सत्वशालीं? ।

जेथ पुत्रा गणिति अपुळा दिव्य हो अंझुमाली ! ' ॥ २७ ॥

कोणी बोले :' मजासि गमतें बाल हा भूमिजन्य ।

जली होती जनकदुहिता भूमिजा ती सुधन्य!॥

'मेत्रेयाचा सुभग शि्चु हा पूज्य पूणोवतार ।

आला न्याया हरुनि अमुचे वित्त वा पुण्यमार! ' ॥ २८ ॥

घर्मोत्मे जे सुजन काणि ते बोलती गद्रदोनी ।

कां हो! ऐकझी छलकमातिनें बोलतां दुष्ट वाणी ॥

दुःखी वेडी तनयविरहें माय झाली असेल ।

या मोहाने खचिताचे तिचा जीव थारी नसेल! * ॥ २९ ॥

लोकांचे जे विविध निघती तकं ऐले विज्ञालळ ।

आला कोणी सहज फिरतां तेथ तें प्रामपाळ ॥

गेला सर्ग कारे घराने तो दीन त्या अभेकास ।
तन्मातेचा हुडकुनि कुठे शोध लावावयास ॥ ३० ॥
गेलो मीही हळुहळ पुढें कांहिं मारते सुचेना ।

वेडा झालो, मन तळमळे, चेन चित्ती पडेना ॥
सूयोस्ताचं भयकर तसं चित्र त्या बालकाच ।

जाहेनाच स्म्तिंतुनि दुरी चित्त केसं न कांच? ॥ ३५ ॥

जीवात्मा हा प्रियकर बहू बाल संवश्वराचा ।

मायामोहें सुलाने विषयां सोडुनी हात त्याचा ॥
जीणारण्यीं भटकत फिरे मार्ग त्या सांपडेंना ।

गेला ! गेला! स्वपथ चुकला बापुडा दीनवाणा! ।। ३२ ॥

हि.

हृदयतरंग. (परँग

इश्याचा त्या सुखमय़ असा वांछुनी चित्ति लाहो ।
दीघाक्रोशे ' सुख! सुख!' असा फोडितो नित्य टाहो ॥
धावाधावी कारे तारे तया श्रेय काभे न कांहीं ।
द्राक्षेच्छेची फणस मिळतां तृप्ति हो का कदाही?॥ ३३ ॥

बालाकाचे सुखकर असं ऊन जेवीं पुढारा ।

माध्यान्हींची मघुर अथवा जेवि छाया झरारा ।॥।
चेतोहारी क्षितिज पुढती धाव कीं घेइजेसं ।

हा! हा! घावे भरभर पुढे सोख्यहा नित्य तेस! ॥ ३४ ॥

नाना दुःखे विविघहि तशीं संकटे अंतराय ।

घाली मागा अनवरत तो सवे देवाघिराय ॥

च €२०. .__/”>_ वि ९

हेतू हा कीं भिडांने तारे त्या लाडक्या अभकांनी ।
यावें मार्ग परत फिरुनी आपुल्या संनिधानीं॥ ३५ ॥

जीवात्मा ते पारि नुमजुनी नित्य सेराट धावे ।
बारा वाटा जल अडवितां जेवि वेगे निघावं ।॥।
किवा जेसा पथ न बघतां मत्त घोडा बुजीर ।
हांबो कांही, परत न वळे, धावतो तो निसूर ॥ ३६ ॥

व्यामोहाने सुरतरुच हा ! अकंवृक्षास मानी ।

प्रेमे त्याला बहु कवळतो नाश पावे निदानी ॥
इद्धववागारीं सरसमधघुरा बाष्पगंघा भुलोनी ।

जसी पावे निधन अनलीं मक्षिका ती पडोनी ॥ ३७ ॥
: घ्यातां चित्ती विषय मनुजीं होय तत्पेम गार्ढे ।

संगे त्यांच्या फिरफिराने तत्लेवनीं काम वाढे ॥
कामाच्या त्या प्रबळ सहसा आड येतांचि कोणी ।
क्रोघोत्पत्ती सहज घडते शांति त्याची गळोनी ॥ ३८ ।।

क्रोधाची जी परिणाति तिला साथे समोह नाम ।
समोहृ त्या स्मृतिस सहजी भ्रशता ये प्रकाम ॥

२ रा.]

असून भक कां? र्ड

होतां भरंद्ध स्मृतिस सहसा बाद जाते लयाला ।

जातां बाद्धि त्वारेत मनुजा नाश हा ठोवेळेला!' । ३९ ॥
जीवात्म्या या अरमवश अश्या आत्ममागेजञ कोणी ।

दावा लावा सुप्थि सपदि प्रेमइहस्ते घरानी ॥

हाका मारी सकरुण पिता ये ध्वनी मात्र कानी ।

जावें कोठें अवद्वा फिरतो ना दिसे मगे रान! ।। ४० ॥

३. असून भीक काँ?
( शा्दुलविक्रोडित. )

आहे मूढ! तुइ्य़ाच भव्य भवना पूवील ठेवा जुना ।
कांतोनेत्र न पाहसी उघडुनी अद्यापि अंधा मना! ॥
दारोदार धना्थे कां भटकसी स्वत्वास तू सांडुनी ।
घेसी कां करुनी विडंबन जगीं ह तोंड वेंगाडुनी? ॥ १ ॥
नाहीं लाज, तसं न आत्मभयही, स्वेच्छेपरा वतेसी ।
आले सांगत साघु थोर (तेकडे दृष्टी न देशी कशी? ॥
बोधावे वरचेवरी तुज किती? कांहीं न वाटे कसें? ।
बुद्धी सांगितली, शिधारे दिघली, कामा न ती य्रेतससे ॥ २ ॥
“द्या बाहे मज जोगवा' वद॒लिया दृतावली काढुनी ।
देतो काय कुणी कुणास जगतीं वेड्या! सुख आणुनी! ॥
चित्ता! हें तव छुद्ध वेड सगळे, भ्रांती, खुळी कल्पना ।
दे दे दे झाणें सोडुनी कुपथ तो, सन्मार्ग नोहे, मना! ॥ ३॥
त्यांतूनी अथवा दयापरजनं कोणीं तुला मानसा! ।
प्रेमाने दिधला असं समजु की, आणोने हातापसा ॥
जन्मातं न पुरेल सत्य परि तो ध्यानीं सख्या! हं घरी ।
भिक्षची वद हाडे काय चढते केव्हांहि शिक्यावरी? ॥ ४ ॥६
जन्माचा दिससी दरिषद्रे पुरता माते अगा मन्मना! |
याचा धमाचे जन्मजात तरि का? सोडी तरी सजना! ॥

हृदयतरंग. [ तरंग

नाहीं ओषध बोलती बुध जरी लोकीं स्वभावाप्रती ।

यत्ने होय असाध्य साध्यहि पुन्हा, हें तेचि कॉ सांगती ॥५ ॥
आहे जें जवळी तुझ्या घन तुझे ते सांपडेना तुला ।

त्याची दादहि हाय! बा तुज नसे, हा योग नामी भला ॥
आहे तें नसल्यापरी जारि घडे, बोलू तरी काय गा! ।

गेहीं कामदघा असोाने फिरसी ताकास तूं दुभगा! ॥ ६ ॥

आतां मी कथितो तुला पुनरपी तें दृव्य शोधावया ।

नामी मार्ग गुरूपदिष्ट, न लगे ग्रंथांत गुंगावया ।॥।

जाई या परर्थि पाउळावरि गड्या ! पाऊल ठेवोनियां ।

येतां विघ्चशाताहे बा! भिउं नको, सोडूं नको निश्चया ॥७॥
आहे या तव देहरूप सदना अंतःस्थली हे मना! ।
आत्मासज्ञक गूढ गुप्त धन ते ज्याते कधीं अंतना ॥
सांभाळी पारे बा अहकातिफणी तेथें बसे त्यावरी ।

जातां वित्तसमीप तो खवळुनी ये तूणे अंगावरी ॥ ८ ॥

शोभे भव्य़ दशांगरूप दद तत्कंठावरी निमल ।

फूकारं गरलान्वितं हृदयभू संपूर्ण मोहाकुल ॥

प्रज्ञार्प पयावरी भुजग तो बा! चालवी जीवना ।
प्राशोनी सुविचार वायु कारतो निःसत्त्व धीतं मना! ॥९॥

वणू काय? धनास त्या न उपमा, तें वणेवेना मला ।

लाभे ज्यास तयास मात्र कळतं तन्मूल्य़ जे चचला! ॥

राहे गुप्त सदेव तें न कधि यरे कोणाहि दावावया ।

नाहीं देय तसं न हेय, न कुणा सामथ्ये त्या गावया ॥ १० ॥
शस्त्रास्र नसती समथ लवही हं वित्त नाशावया ।

नाहीं पावक शक्त साच काथेता त्यालारगे जाळावया ।॥।

नाहीं शक्ति, तक्षाच घोर पवना शोषावया त्याप्रती ।

पाणीही बुडवावया क्षम नसे ती संपदा या क्षिती ॥। ११ ॥

२ रा.] जन्मदारेद्री ! २्थ

यावे स्वीय करीं अमूल्य धन ते ऐसी जरी कामना ।
माया-वारुळ वाढलं ह्दार्ये ज फोडी तरी त॑ मना ! ॥।
काळीया वघिला जर्ये भुजबळ श्रोकूष्ण तो ध्याउनी ।
हाती तीव्र विरक्तियष्टि धरुनी मारीं फणी तो झणीं ॥ १२ ॥
जें मी हं वदला तुळा मम मना! त्यांतील माझ असं ।
नाहो अक्षर एकही पारे गड्या ! श्रीकुष्णवाणी असे ॥।
पार्थात गतमोह क्मेपर बा! केळं जिनं संगरी ।
केला सा अनुवाद हा लव तिचा शका न कांहीं घरीं ॥ १३ ॥
ऐसं वित्त भनध्ये हें तव असे, तू मूत लक्ष्मीपती ।
कां चित्ता! तारेही बळें वद वृथा बा ! होसि भिक्षापती? ॥
“ आहे संनिध तं परी चुकासे तू जागा ' तुका सांगतो ।

यत्न साध्य, करीं सुनिश्चय झणीं देहे फळे गोड तो ॥ १४ ॥

४. जन्मदरिद्री !

(शादूलविक्रोडित.)
होतो मी बहु खिन्न भझह्दर्ये द्वारी उभा निश्चल ।
लावोनी गगनीं उदास नयनें निःस्तञ्य चिंताकुल ॥
दुःखाचा मग दीघे एक सहसा निःश्वास सोडूनियां ।
या जीर्णी भवकाननीं भटकला कोठें तरी जावया ॥। १ ॥
नाहीं हेतु मनीं नसे मन मनीं नेत्रत्व ना लोचर्नी ।
नाहीं स्थान तसं नियोजित परी गेला पदामागुनी ॥
भ्याला भव्य भयाण भेसुर वना पाहूंने चित्तांतरीं ।
गेलो मी परि थांबतां न पुढती तैसा तदभ्यंतरीं ॥ २ ॥
होता तापत त्या अनत गगनीं चंडाझु तेजस्पती ।
झाल्या तप्त किती तह दश दिक्षा दुःसह्य जॉवाप्रती ॥।
वर्षे वन्हिच अंतराळ वरुनी तेवी धरा खालुनी ।
संतप्ता विरहाकुला युवातिश्ी पटे जणू आंतुनी ॥ ३ ॥

२द

हृद्यतरंग. [ पररंग

वाहे वायु अतीवहा भणभणा अत्युष्ण कीं नाग हा ।
कोपाने जणुं वाटलें खवळुनी फूत्कार सोडी महा ॥

कोठेही लव भाह्वेता न दिसली मागे पुढे भोवतां ।
व्यापोनी अवघे चराचर उरे ती भीष्म हा! उष्णता ॥ ४ ॥
वर्षे एक जरी न बिंदु घन तो माझ्याच देहांतुनी ।

वाहे घाम परंतु, फार थकलो तृष्णा मला लागुनी ॥

आले तां घन घोर थोर जमुनी एका क्षणी सत्वर ।

केळं मेदुर तूणे नील गगना घालोनि आडंबर ॥ ५॥
मेघाक्ांत नभा विलोकाने करी केका शिखी नाचुनी ।

हर्षे चातकपक्षिही नभ भरी तोया्थे आक्रंदुनी ॥

प्रेमे नाचाते कांतपाश्चि अपुल्या मत्ता मयूरी सुदा ।
वेड्यांचा भरला जणं अहह ! तो बाजार वाटे मुघा ॥ ६॥
वर्णे नीरद्‌ नील नालमागेसे अत्यंतही सोज्वल ।

हा! हा! पोकळ शारदीय पारे ते देती कुठोनी जल ॥

जे जे वारिद भेटतील गगनीं त्यां त्यांपुढे चातका ।
कारुण्यास्पद बोल रे! न वद तूं नाचूं नको बा्हिका ॥ ७॥
हे रोळ्या दुबळ्या पिशा मम मना! तुंही असा पाहुनी ।
मेघां या भुलनी मनोमय सुखीं गेलास हा! रंगुनी ॥

लाघे आज परी गड्या! फल तुळा कसे भलें संदर ।

वर्णे कोंडळ रम्य मोहक जरी त्याचें कडू अंतर ॥ ८ ॥
ऐका या नितरां निरुक्त नटव्या नेदें नव्या नीरदें ।

दु बिंदुहि टाकिळा न भवनीं, गर्जे परी उन्मद्‌ ।॥।

देवोनी वारे साह्य चंड तपना तो वाढवी उष्णता ।

होती सवे जगीं सहाय घ'नका दीनासे ना तत्वतां || ९ ॥
गेला पाहत मी पुढे हळुहळू विस्तीणे त्या काननीं ।

नाना रम्य लता बहू कुसमिता उत्फुछ आमोदिनी ॥

नन

>>> -

१, मोरा. २. अत्यत. ३. गजणार्‍या. ४. सुगंधित.

२्रा.] जन्मदारेद्री ! २!

व्योमस्पाज्य तसे विश्याल तरु ते पाहोनि वाटे मना ।
देंष्येने चढती नभी मद्भरें दंडावया तापना! ॥ १० ॥
आनंदें फिरतां तरूतळवटीं तें जी फळें संदर ।

देवाने दिसलॉ मळा गवसलीं तीं घेतलीं सत्वर ।

आशेनं अशनाथे मीं लगबगां सानंद जा फोडिली ।

कांही आम्ल नितांत वा कडु बहू टी चाखतां लागलीं ॥ ११ ॥
झालो क्रुढ तसा विषण्ण हृदयीं, टाकोनियां तीं फळें ।
“चांडाळा! अद्या ! दाठा! खलवरा! ' देवा असं निदिल ।॥
५ जं जं पीत दिसे नसे कनक रे! तं त॑ मना! तत्वतां! ।
धिक्कारूने तया असं वदुनेयां झाला पुढें चालता ॥ १२ ॥
तो भेटे मजळा जलाशय महा मध्येंच मागातरीं ।

झाला हार्षेत ताप ते विसरला संतोषला अंतरा ॥

जातां धांवत लोचनींच उद्॒का प्राश्यावया लागलां ।

गेली पार निवे तहान सहसा आत्मींच कीं रंगला ॥ १३ ॥
प्याया अजलि मीं भराने उदके जा आननीं लाविला ।

थू थू थू करुनी जलांजलि जलीं सोद्वेग तो सोडिला ।

झालें खारट तोंड देहभरही कांटा उभा राहिला ।

होतें तापद सवेही जग तया जो माक्तने वंचिला ॥ १४ ॥
आतां काय करूं कळे न मजला बुद्धीहि झाली खुळी ।

होतें जात पुढे पुढें पद परी कोठे न ठावे सुळीं ॥

जातां दूर असा बराच जल्धी मार्गात माते दिसे ।

झालें चित्त नवे हुरूप चढ॒नी; आहेस मृत्यू नसे!॥ १५॥
होते लोक अनेक कायेपर त्या क्षीरांदतारावरी ।

कोणी झोघित रत्न कोणि कनका मुक्ता कुणी भातरीं ॥
गेला मीहि जलीं ससुत्कट पुन्हा भाग्या परीक्षावया ।

त्यातें सिंघसमाधि वा झडकरीं अक्षय्यिंची द्यावया ।॥ १६॥

ब टा पपा पाप

१. सूर्यास ,

२८ हृद्यतरंग. [ तरव

कोणा हेम मिळे कुणा रजतही कोणास सुक्ताफळे ।

खोटीं मोति कुणा, परी मज मिळे सवाहुनी आगळें ॥

हा धिग्धिग्भग! शेखद्रुक्तिकवडे मार्ते दिले सागर ।

मोदें सागरदत्त शेख फिरतो फुर्कात मी आदरें ॥। १७ ॥
राहो हें; मम चारु चित्त! परि तूं होऊं नको खिन्न गा! ।

जा जा बाळ! असतच जाई पुढती ओलांडिं या दुर्नंगा॥।
नाहीं आज तसे उद्यांहि न जरी कालावधीने तरी ।

आहे वांच्छित जे मिळेल तुजला शका न कांहीं धरीं ॥ १८ ॥
अद्यापि प्रभुच्या कसा नुतरसी, अल्पज्ञ तूं वाटतें ।

आहे फार तुळा तुझा भरंवसा, सोडी परी वेड तें ॥

भक्त्या ईैश्मपदारविंद नमुनी घेई उडी सागरी ।

दांखाचे मणि त्याच होतिल, खरी ही मान तू वेखरी ॥ १९ ॥

५. मनधरणी.
(दिड्या.)

दिवस उगवे किति झुभद आजि नामी । लीन व्हायास्तव म्हणुनि इंशनामीं ॥
जो न लागे मी समुद गावयाते । तार लागेना काय करू त्यातें! ॥ १॥
मनोमकेट सेराट धांव घेई । सर्वे ओढी मज दूर जवे नेई ॥
परतवाया सदुपाय किती केळे । परी सारे ते फुकट फुकट गेळे ॥२॥
* बाळ! बेटा!' बोलोनि सामदाम । विविध युक्त्याही योजुनी प्रकाम ॥
बहुत भाजेविळे मानि मनोराया। काँहिकेल्या येई न एकठाया! ॥३॥
हटें तेव्हां एकांत सेवियेला । दार लावुनि अघार फार केला ॥
तरी माझ्या कारि तुरी देउनी तें पळे; सुरडोनी दावि वाकुल्यांते ॥ ४॥
खिज्ञ झालो निरुपाय जाहला मी । उठे कंटक सवा्गि लोमलोमी ।॥
तार झाली बेसूर गळे वीणा । निरुत्साहें बेसला दीनवाणा ॥ ५ ॥
गवे होता कीं प्रभुस्तृतिस्तोत्र । नसे गाया मजवीण कोणि पात्र ॥
परी भ्रांतीचा फुटुनि भोपळा तो । दुःखं होडाने मी चूर जिवा खार्ता ॥ ३॥

२ रा.] मनधरणी. श्२्/

गमे जीवित मज शून्य दिया दाही । नसे शांतीचा ठावठिकाणाही ॥
शून्यहृदर्ये मी शून्यनभोभागीं । शुन्य दृष्टीने लक्षि जो अभागी ॥७॥
तोचि लागति कर ताळ घरायातें । सरे चरणांघ्री सांथ य्यावयातं ॥
करांगुळिका अंगुष्ठ मध्यमा या । उभय चिटक्या लागती वाजवाया ॥ ८॥
कंठ लागे आलाप धघ्याबयाठा । “आ 'स धाडाया : ई 'स भेटण्याला ।॥।
जो न भेतसुंख कोल नयन झाले । श्रतिद्वाराते' करं बंद केळं ॥ ९ ॥

सर्वे गेलेले चित्त दूर जागीं । येइ धांवत धडपडत लागवेगीं ।॥

वदे चिडुनी ' कां छाळिसि असा मार्त । दास तव का मी धारि धरायाते ॥१०॥
स्वेच्छ पांखरुं मी स्वैर विहरणारं । अन्यतंत्रे केव्हां न चालणारं ॥

ज्या इच्छा संचार तसा माझा । मीच माझा निःशंक आधिराजा!॥ ११॥
जेथ गरुडाची दृष्टि जात नाहीं । रेणुरेणुहहि नच जेथ शिरत पाहीं ॥

सूक्ष्म सूक्ष्मी मी गुरुहि गुरूमाजीं । वायुपरिसहि गति चपल किती माझी ॥१२
सद्य जितुर्के तितुकेंच असें कूर। भ्याड जितुकें तितुकेंचि द्यूरवीर ॥।
विमति जितुकळें तितुकंच सुमति आहे । कशी अद्भत मम शके असे पाहें ॥१३॥
सुवश मजला सवेथा करायाते । साधुसंतहि ते नमन कारीति मारते ॥

तरी नाहीं मी सहजसुलभ त्यांना। कथा तवते मग काय दीनदोना! ॥१४॥
इेशभक्तीर्चे तेच तेच काव्य । काय गावे रे मज न गमे श्राव्य ॥

देवभूर्ते तुज खास झपाटोनी । पूर्ण अविवेकी ठोवेळें करोनी ॥ १५ ॥
सदा दुसमुख, कसला न तुला छंद । खऱ्या सोख्याचा लव न तुला गंघ ॥
आजि येथे जाझाल उद्यां तेर्थे । काय तुज हें लाघेल भोगण्यातं? । १६ ।।
पुरे आतां हें खुळे तुझं वेड । तुझ्या देवा त्या दूर जरा सोड ॥

कसा येह न तुज वीट यामयाम । गात बसतां रसहीन रामनाम? | १७॥
क्ञानवृद्धांना कान जरा देई । स्वार्थ साघधोनी अल्प तरी घेई ' ॥

तदा वदला त्या दुष्ट मन्मनासी । ' आव गुरुजींचा छान आणितोसी !॥१८॥
तुझ्या नीचा ! या अश्या प्रलापांचे । नवल वाटे मज एकपरी सार्चे ॥।
कसा तुजला प्रत्यही भोजनाचा-।| वीट येह न वा नित्य नटायाचा? ॥१९॥

भड हृदयतरंग. [ तरंग

कसे बालांचे तेच तेच शब्द । तुला रुचती; होसी न कसा छुब्च? ।

ताच पुष्पे ती तीच वृक्षराजी-। कोवे रुचती तुज सांग तरी आजी ! ॥२०॥
ताच इंदू ती तीच चद्रिकाही । तोच निझेर ही तीच कोकिलाही ॥

तांच वसन, ते तेच अळंकार । कसे तुजला वाटती सुधासार?॥ २१ ॥
तीच तरुणीची तनु, प्रणय तोच। तोच वासतिक समय, आस्र तोच ॥
तींच कमले, ती तीच मधघुपरःजी । वीट गातां येई न केवि आजी ?१॥२२॥
तुला याची खंती न येह केशी ? लाळ घोटोनी रसास्वाद घेशी ॥

उट्टि पात्रे तीं तींच सेवितांना । कशा मिटक्या मारिसी सुखनिघाना! २३४
जया ज्ञान्यांची बोघसुघा माते । सजसि सरसावुनि ससुद पाजण्यात ॥
इतर त्यांचे तू शब्द्‌ किती सांग । आजवेरीं पाळिळ यथासांग? । २४ ॥
किती वेळ, रततेसि पापकमाँ ? किती वेळा विधिसी लोक ममी ?॥
अन्यवस्तूच हरण करायासी । किती वेळा वद रोज इच्छितोसी? ॥ २५ ॥
नित्य चेष्टा त्या त्याच करायाची । स्थली वर्जित त्या त्याच जावयाची ॥
गड्या! इच्छा करितां न तुला लाज। भला गमसी तूं एक सोख्यभाज !॥
भलं दिसते हें गोड तुझे शाख । रुचे घ्यावा तितुकाच भाग मात्र॥

नका अपणां प्रक्षिप्त म्हणोनी ते-। दूर लोटावें; योग्य ! योग्य ! तूर्त ॥२७॥
तुझी आवड जे तेंच तुझे शास्त्र । इतर कांही प्रेमा न तुझ्या पात्र ॥

न्याय नामी, तव अजब तकेज्यासत्र । पठण पाठण चालवीं अहोरात्र ! ॥२८॥

: नेत्र मिटतां मी लोक अध होती! । समज ऐसा हा धराने आत्मचित्ती ॥
नेत्र मिटुनी माजोर पयः प्राश्षी । मार बसतां ये भिन्न अनुभवाद्यी ! ॥२९॥
सवे इंद्रियवंदांत मनोराजा ! । अग्रपूजेचा मान असे तुझा ॥

तुझे सामथ्येहि फार तसं मोर्ठे । मान्य मजळा, तें मी न म्हणें खोटे ॥३०॥
स्वामि नच मी तव, तूं न दास माझा । तूंचे सवेस्वी होई महाराजा ॥।
परी माझी तुज एक याचना ही । नको अवमानूं फार भार नाहीं ॥ ३१ ॥
अहोरात्रींच्या साठ घटीतून । दोन घटिकांचं देइ मला दान ॥

तया वेळीं सांगेन तुळा जेसे! । तुवा वर्तार्वे नित्य मना! तेस । ३१२॥

२्रा.] जलकुंभ भरत असतांना पाहून-- ३०

अहोरात्रांच्या इतर घडीमाजीं । स्वेर विहरं तूं नाहि ' नाहि ' माझी! ॥।
जों न वदला हें चित्त लीन झालं । प्रेमभरते अनिवार तया आळ ॥३३॥
“सर्व मधरीं मधुमधुर इंशनाम । सवेमंगाले ते मंगल प्रकाम ।॥

कार्थे नयेवो तुज वीट तया गातां | चारु चेता! मागणं हेंचि आतां! ॥३४॥
तोचि गळती घळघळां नेत्रबिंदु । वरी येई उसळोने हृदयसिंधु ॥

लवे रसना अवराष्ठ कंप पावे । ऊमिवेगे भारत तक्षी धांवे ॥ ३५ ॥

सुर्दे झाळे मन मधुरगाने दृग । भरे गानीं अनिवार तदा रंग ।।

तोंचि गाणे हें आजि कृपासिंघो! । तुला अपा मी हीनदीनबंधो! ॥ ३६॥

६. जलकुंभ भरत असतांना पाहून --
( शादूलविक्रीडित, )

आरंभी जल जा पड हळुहळू त्या रिक्त कुभामधे ।
आक्रदें करुणस्वन कटुरवें कर्णांस संत्रास दे ॥
जॉ जा कुंभ भरे जलं वरिवरी गांभीर्य येई रवा ।
होतां पूणे जरी न शब्द निघतो शांत ध्वनी मोहवी ॥ १ ॥
लक्ष्मीची न कृपा जयावारे घडे कणी अत्ता निघधेन ।
लज्जा, मान, दयाभयादि गिळुनी संतप्त रात्रदिन ॥
थांवाघांव करी पडे घडपडे पाही न मारे पुढें ।
दुःखं कर्णकटु ध्वनी कारे, घरीं दारीं तसा भोरडे॥ २ ॥
प्रेमस्विग्बकटाक्ष त्याजवारे जा लागे कराया रमा ।
किंचिच्छांति घनागम मिळुनियां होई स्थिती मध्यमा ॥
होई धुंद ह॒देबर प्रबल ये दंभांधता लाचना- ।
येई, दुंदुभिसा तसा दुमदुमे गंभीर मंदध्वनी ॥ ३ ॥
त्याचं सुंदर मंदिर स्वपद जें मानोनि अभ्यंतरीं ।
स्वच्छंद रमते सुर विहरते ती इंदिरा सुंदरी ॥
नांदे शांति नितांत शांत सदनी स्वांतीहि संतुष्टता ।
पूर्णानदि रमे रमाधव असा जाऊनि ती दंभता॥ ४ ॥

ती.

हृद्यतरंग. [ तरंग

दोतिध्वंसक सिंहसा बददुपरी गर्जूनि जो उन्मद । ...

वर्षे अंबुद बिंदु जे टपटपा तन्नाद संत्रासद्‌ ॥

वेगें वाहुानि तेवि जी कुसरिता अल्पोदका गजेते ।

गुर्बी सत्सारेता उदारह्द्या निःशब्द कीं वाहते ॥ ५॥
वाजे कों नवनातही म्द्ररवे अप्नीवरी ठोवेतां ।

लागे जा वितळावया कडकडे अत्यंत तं तत्वतां ॥

वाढे तो ध्वाने सारखा न मळ जों त्यांतीळ सारा जळे ।
होतां स्वादु सुरम्य आज्य पारे तें संपूर्ण तो मावळे । ६३ ॥
होई कमे करीं न सांग काधही, भक्ती न ठावी खरी ।
नाहीं ज्ञान तसं तरी बडबडे हा ! हा ! मदांघापरी ॥
दुंशाहकांति पापधी निवटुनी पापांतका काम-दा ।

देशी ज्ञान विभो! दया करानेया नि:शब्द मार्त कदा? ॥ ७ ॥

७. सारेत्सिधु
अथवा
प्रेम की कतेव्य?
पद (चालः-दो दिवसाची तनु ही साची.)
भरतीमुळे समुद्राचे पाणी नदीच्या मुखांत शिरून तिच्या पाण्यास
मार्गे रेटात असतां नदी त्यास म्हणते: --

शरण दशरण ही चरणकिंकरी, घेई पदरी, दुया करीं ॥
उदारचारेता जीवितनाथा अशी न इजला झिडकारीं ॥ घु० ॥
पदीं लोटिसी, करीं ताडिसी, अर्स न झार्ले पार्व कधीं ॥
सदयह्दय कीं अदय करोनी गणिसी कां मज अपराधी ॥१॥
विलंब झाला बहु यायाला म्हणुनि काय कीं सांग मळा ॥।
राग भयंकर असा अनावर आळा माझा हा तुजला ॥२॥
क्षमा मागत्ये, पदर पसरत्ये, पार्यी कोळण मो घेत्ये ॥।
वरण झाडित्ये मदुल कुंतली अश्रजलाने भिजवीर्त्ये ॥ ३ ॥

4 रा कि ]

सरित्सिधु. ३

जननीजनका तन्स्दुलांका त्यजुनी, बंकां लंघुनिया ॥

सूं स्‌ गर्जत उसळत धांवत सोत्सुक आल्ये भेटाया ॥ ४॥
अनुपमसुंदर बहु गिरिगव्हर तेसे दुस्तर उंच कडे ।॥।

फोडुने अंगें बहु आवेगें आल्य वेगें मी इकडे ॥॥ ५ ॥
विविधोपायां केळे सखया! वांच्छित ठाया या याया ॥
समयासमया भरिया! न बघतां गणिर्ल, नच मीं मम काया ॥ ६॥
तव पद्ददन तव मधघुर्मालन जन्मापासुन हेतु असा ॥

धरुनी आल्य शरण रिघाल्ये पार हें मिळळं फळ सहखला ॥ ७॥
जनका मुकल्ये, तुज अंतरल्यें, सा्थेक झाळे जन्मार्च! ॥।

हंही गेळं तेही गेळ॑ खेळ काय हे देवाचे! ॥ ८ ।।

पुन्हा विनवित्ये, हात जोडित्ये अभागिनीते घे पदरी ॥

कडा न कांता ! उपजे स्वांता दया अनंता! भजुनिे तरी ॥ ९ ॥

ग्र
अतःकरणीं तझी कोरिली मूर्ति पुजिली आजवरी ।॥
निघेल तेथुनि न कळे केवीं कितीहि झाळे कष्ट जरी ॥ १ ॥
माझें तनुधनमनःसमपेण म्यां तुजळागुन हें केळं ।
मार्झ मजला म्हणावयाला कांहि दयाळा! नच उरलें ॥२॥
विचारवाचा मम नच उरलीं तुझी जाहली हॉ जल्धे! ॥
इच्छा नसुनी तुझ्या अनुदिनी नामगायनीं रभ मुडे ॥ ३॥
श्रतिरेध्रांतं कितिहि झांकित्ये तारे न चालतें कांहीही ॥
: सिंधु सिंधु ' हा घुमे ध्वाने महा ऐकाने पाहा, ना नाही ॥ ४॥.
नेत्रांची गति तशीच पुरती तुलाच बघती जारे न मनीं ॥
कर सरसरती पद अनुसरती धन्य मानिती तव नमनीं ॥।.॥
मधुतर शीतळ तुझाचि पारेमळ अभिनव निमल ये माते ॥
जारी “ना? म्हणत्ये मन न विरमर्ते काय करू या -भोगात! ॥३॥
मुग्बसूढ मी वेडिवांकडी भोळिभावबडी तशि अबला ॥।
ठावि न यास्तव वरपांग्रींची भ्रियानुरंजनरीति मला ॥ ७ ॥

हृदयतरंग. [ तरंन

लाडिक लाघावे गळगुलळ भाषण तसचे वारिवार बहु हसणे ॥।
च्न्ट €>_ भज ७. ७) स्की

पुढें पुढे वा विलज होडाने चावट चाळे करु नेणें ॥ ८ ॥

सवे सुखाचे सवेस्वारचे निधान साचे तू अससी ।॥

अंतबाह्यी सवेपरीही व्यापुनि मज तूं उरळासखी ॥ ९॥!

सोडुनि आतां तुजला नाथा! येह न जातां मला तरी ।॥

तार मार कीं कर कांहीही दिली मान मीं तुझ्या करीं ॥ १० ॥

:

विलंब झाला न मीं लपविला मान्याहि केला अपराध ॥

यास्तव मजळा काय दंड हा जणूं मृगी मो तू व्या ॥ १ ॥
अनुतापापारै खरीच दुसरी शिक्षा असुरी नसे गडे! ।॥।

झाली मज ती अगदीं पुरती पहा तरी किति तनू झडे ॥ २ ॥
तज रत्नाकर म्हणती जरि नर, पाषाणाकर मज गमसी ।।
दुयारसाचा लेह न असतां कसा रसाशय जानि ठरसी? ॥ ३ ॥
धन्या मान्या नच सामान्या जरि गिरिकन्या मी असल्यें ॥
किति तरि मदुतर माक्षे अंतर दयारसानें थबथबलें ॥ ४॥।
चतुरसागरा ! बुद्धिगभीरा ! करूनि विचारा पुन्हा पहा ।॥

सांगे मन्मन हें मजलागुन कीं तव दारुण दोष न हा ॥ ५ ॥
ही तव तनु जरि तरी तिच्यावारे सत्ता सारी तुझी नसे ॥
बंघुजनांची तवदेशाची सवव जगाची परी असे ॥ ६ ॥

कण देशाचे, कण लोकार्च, कण जगताचं शिरावरी ।॥।

असे जोवरी तूं न तोवरी स्वेरविहारी खरोखरी ॥ ७॥
अपुल्यापुरते बघतां नुसतं तुझें न सरतं कतेव्य ॥।

हा स्वाथांचा पथ नरकाचा तुला न साचा परिसेव्य ॥ ८॥
स्वार्था आधीं पराथ साधी जनीं जनादेन आराधी ॥

विनोद नच हा, विरोध नच हा, त्यांतचे सिद्धी ससिद्धी ॥ ९॥।
उपदेद्याचा कतेव्याचा पाद मनाचा सुखकारी ॥

सारासारें पूर्ण विचारे अनुसरल्यें मी परोपरी ॥ १०॥

शेरा. ]

स रेत्सिध्ठ भर . पी

४
बालपणीच्या विमुग्धतेच्या बहु मोजच्या काळांत ॥।
कतेव्याचे खेळ खेळल्ये, स्वेर विहरल्ये मोदांत ॥। १॥
कड्यावरोनी घडाधडा मीं उडया मारिल्या आनंदे ॥
घांवघांवल्ये बहु बागडल्यें स्मरतां हारेखं मन कोंदे॥२॥
पडल्ये झढल्ये कितिदा रडल्ये किति आरडल्ये मोठ्यानं ॥
वळणीं वळणीं धांवत सुटल्ये पिश्यापरी मा होसेने ॥३॥
वनावनांतनि तरुतरुंमधुनी ळतांखालुनी बहु पळतां ॥
निझेरिणी किति घांवत येती मजला मिळती मज बघतां॥ ४ ॥
गिरगिर माता लपंडावही तेश्शा फुगड्या खेळत मी ॥
बाल्य लोटिळें पारे कतंव्यीं पडू न दिघलं कधीं कमी ॥ ५ ॥
जा जा होते स्मृति मज तो ता भरते येते हृदयात ॥
गहिंवर दाटे शब्देहि न फुटे वदना वाटे वदतां तें ॥६॥
सहकाराने सादर सुमन सुंदर सुमने समार्पिळीं ॥
साच सांगत्ये समुद्‌ सवे तीं तुज सुखवाया सेवियळीं ॥७॥
वाट पाहतां माझ्याकरितां नीज अवचितां तुज लागे ॥
जागा तुज मीं करावयाला लटक्या रागे अनुरागें ॥ ८ ॥
सरःप्रांगणीं बालमेत्रिणी मणालिनींसह मोदभरी ॥
खेळत असतां त्यांहि उघाळेला पराग मजवरि मृदुल करीं ॥९॥
परागमिश्रित रागसुरंजित जळ ते सिंचित तुझ्यावरी ॥
उभी राहिल्यें प्रेमी झुलल्ये वायां गेळं अति परा ॥ १० ॥।
प्बु
तौरानेवासी तरुजटिलांसी तपोजनांसी जलपान ॥
सुख करविले मनीं (रिझाविले प्रयास पडले कोणा न ॥ १ ॥
निदाघदुंग्धा लतिका सुग्धा केल्या ख्रिग्बा जलळदानीं ॥
झुप्क भातंपी झाल्या वापी भरल्या आपीं उब्राना ॥ २ ॥

--::२२२२>५-२० “टा -:>>-> बट पणाणीणणप0णण292२ नयी

१. उन्हाळ्याने जळलेल्या. २. ओल्या. ३. उन्हांत. ४. विदिरी, ५. बार्गेत,

शद

हृद्यतरंग. [ वरंग

अनावृष्टेने जळलीं रानें त्यांतहि धान्ये उपजाविलीं ॥।

मत्युद्दारी गरिब बिचारी प्रजा बेसली जीवविली ॥ ३॥
नोकांमधुनी धान्ये भरुनी मला तुडवुनी न्यायाळा ॥

मार्ग सुरक्षित दिधला निश्चित काय न अभिमत गमे तुला ॥४॥
संध्यावंदन पूर्वजतर्पण इंश्वराचेतन करावया ।॥।

झाल्यें कारण योग्यांलागुन समाधि सुंदर लावाया ॥५ ॥
सृष्टिसतीचीं कुटिल बालके वघिती माझी जरि बाळे ॥

तारे मी त्यांते न्हाबु घालित्ये निमेल करित्ये लडिवारळे ॥ ६॥
प्रेमलवत्ती युवयुवती किति जळीं विहरती स्वच्छंद ॥

जरि मी दुःखी तरी तयांना सतत रमवित्ये आनंदें ॥ ७॥
कंटाळोनी विषम जगाला जो जन आला मजपाशी ।॥
खहलवतच्या चुंबुनिया त्या घेत्ये जात्या हृदयाशी ॥ ८ ॥

कधि कावे काढुनि मंजुल मी ध्वनि मनीं रिझवुनी बहु यांत ॥
शांतपणानें सस्ववृत्तिनं सुख सेवाया पाठवित्ये ॥९॥

वच हें परिसनि सिंधु द्रवुनी प्रेमविकंपित कर पसरी ॥

त्या चतुरस््रा सरित्सुंदरी भाळिंगोनी हृदर्यि घरी ॥ १० ॥

द
अशीच माझी जीवितसरिता येह अच्युता ! तुझ्याकडे ॥।
प्रेमानंद गिरवित गिरवित कतेव्याचे अचुक घडे ॥ १ ॥
तुजला ठावे न मी स्वभावं विलंब लावी यायाते ॥।
निजग्रृहिं याया कधी कुणी का विलंब लावी? वद्‌ माते ॥ २॥
गृह्धनदारा जरी पसारा त्यांत मला कां गुंतविले ? ॥
आज्ञेवांचुनि तुझ्या जरी या तुणहि न सृष्टींतील हले ॥३॥
हाय मोकलूं सकलां या का सूत्रधारका! सांग मळा ॥
हिंडू देऊ भिक्षा मागत मम नार्मे की त्या सकलां॥ ४ ॥

१. जीवितरूप नदा. २. देवा; केषार्थी न चळतां.

बा .-|-न--“<>>>->-.

प णाय

१ रा. ]

१. सू्येकमलिनी. २. सरोवरांत. ३. रात्र. ४. चद्रकमालिनी,

सारोलधु. शश

कार्यकारणें ठावें मज तूं विश्व नियत्रित हें केळं ।

हेतुविना का जगच्चालका! जन्मा मजला घातिय्ळ?) ॥ ५॥
जो तो अपुला जगीं एकला जग या बोला बोलतसे ॥

मला न कळले वमे तयाचं बीज न त्यांतिळ मज गवसे ॥ ३ ॥

भूमी घडली उदक कशाला उदक निर्मिले तेज कशा ।
तेजासर्गे वायु कशाला गगन कशाला जगर्दाशा! ॥ ७ ॥
वृक्ष निर्मिले लता कशाला लता प्रसवि का पुष्पाला ॥
घडली पुष्पे हॉ निष्पार्पे फळें पुढे ही काशाला? ॥ ८ ॥
दिवस पातला सूये उगवला फुडे पाग्निनी कासारी ॥
निझ्ा पातळी इंदु न उगवे झुरे कुसुदुनी जलांतरी ॥ ९॥
अन्योन्याश्रित जग ह निश्चित अनु्जावाच्या खरोखरी ॥
कतैब्याचा सहकार्याचा गुरुभर आहे शिरावरी ॥ १० ॥

७

संसतिसुदर कतेब्याचा अनध्याय बा! करावया ।॥।

तुझी अनुज्ञा कालत्रायिह्यी नसेल गमते प्रसुराया! ॥ ५ ॥
भारतांत जनु त्यांतहि नरतनु कामघेनु कीं जणु दुसरी ॥।
दुळेभ असली मजला दिघली अनुग्रहचे हा खरोखरी ॥ २॥
किति जारे सुंदर ती बाह्यांतर नयनमनोहर परी असे ॥।
कार्चवानिमित ता हं मन्मत बुघधाहि अभिमत विसरु कस? ॥३॥
कधीं कळेचि न गळेल पटकन फुटेल झटकन ही कांच ॥
विध्नविरोधक हवी द्यावया कतेव्याची तिज आंच ॥ ४ ॥
कतंव्याचा त्याग कराया प्रेम न सांगे कोणाला ।

कतेव्यहितं कधीं न वदतें घाला प्रेमावारे घाला ॥ ५ ॥
कतेव्याविण सत्प्रेमाचा प्रेमावांच्चषांने वा त्याचा ॥

कधीं न संभव पहा संभवे कसा मेळ हा मोजेचा ॥ ६॥

कि क्र स्‌ि बंब॒बब्बयशकब्ब

कै

हृद्यतरंग. [ तरँग

अमयाद जे प्रेम कम तें कमेभ्रेमी भेद नसे ॥
रवि-रविकांती चद्ग-चद्रिका यांत भिन्नता काय दिसे) ॥७॥
कतेव्यास्तव कीं प्रेमास्तव बंधुजनाचे सुहृदार्चे-॥।

कॉ जनकाचे नागारिकांच जगताच्या लघु घटकाचे ॥८॥
करवी कांहीं माझ्याकरवीं प्रेमे तुजला हें विनवीं ॥
अनाद्यनंता प्रभो दयाळा! इच्छा इतुकी पुरवावी ।॥ ९ ॥
तुंच निग्रंता तूच नियोगी तूच नियोगहि विभो जरी ॥
प्रेम प्रेमी प्रेम्य तसा तूं कुठे भिन्नता वसे तरी? ॥ १० ॥

८. तूं येऊ नकोस!

पद ( चाळ-दो दिवसांची तनु.. .. 3
भूक लागली वृत्ति परतली संस्म्याते झाली मातेची ।
बालक रडला पूर ळोटला आतिवृष्टिच कीं वळवाची ॥
मातेमागे लावुनि दृष्टी कोंबानि सुष्टी वदनांत ।
रडरडुनी बहु गरगगेट केळे अंबर भरलं निमिषांत ॥
सरसर धावे माता कावे आविभोवे रागाच्या ।
मार्ग वळुनी वदली जननी, हाता धरुनी बाळाच्या ।।
“ मधे मधे कां? लुडबुड इतुकी कारेसी, मेल्या! गप्प रहा ।
मार्गे मार्गे येडने सोगे न घरी, मारिन खूप पहा ॥
कामांताने मी जरा रिकामी होतां घेहइन तुज साची ।
छळीं न केतूसम मजला तूं ' परिन बाळ तो पऐकेची ॥
काम गळाले हातामधल, चित्त द्रवले मातेचं ।
घांवत जाई, प्रेमे घेई सुके मटामट बाळाचे ॥
दाटुनि आला पान्हा फुटला पद्राखालीं ती त्यांत ।
पाजाचाते अको घेते, दाद न पारे दे तोतीतं ॥
खेळों रमला चित्तीं [रिझला रुचे न त्याला स्तनपान ।
अकावरुनी घडपड करुनी बाळ निघाला सटकून ।।

२रा.] नर्वे-जुनें वष.

:नतो घलूं तू, नतो येडं तू जमत कळतां ताईची ? ।

वदुनी इतुके पुढती चमके पारे न माउली ऐकेची! ॥। १ ॥
जरी अभेकासम मी हांका तुला मारिता इवळोनी ।

“ राधानाहो! दर्शोनलाहो दे! हा टाहो फोडोनी ॥

कितिदां पडतो पार्या, थकता, काकुळतीला बहु येतो ।
शारण्यशरणा ! पतितोद्धरणा! हृटघन तव ना पाझरतो! ।॥
आईदंसम का तू न रिकामा सांग दयाळा ! सांग मला ।
झा न ज्याला ऐशा बालापारे कौ तुजला हा गमला? ॥।
उगाच किंवा बाह्यात्कारी हाका मारी छटेल हा ।
अंतयोमापासुने नाही अद्यापिहि या खरी स्पृहा ॥

घसा कोरडा ओरडतां हा पडला माझा पारि पाहीं ।
सवेसाक्षि तू खरी स्थिती मम कशी न दिसते तजला ही! ॥
किंवा आईंपारे तूं येशिल चित्त द्रवतां घावोनी ।
विश्वसुनी मी स्वस्थ राहु का, भय बहु वाटे परी मनीं ॥
माया ताई बहु मायावी माज तिची मी करावया ।

जाइन का रे? न कळे मजला काय करावे प्रभुराया! ॥
येइल म्हणुनी तुजला जेव्हां इच्छा मजला ध्याय्राची ।

४: ७

येई तेव्हां परी विनंति स्मृति मज होउ न ताईची! ॥२॥

"७ ७७ च
९ नव-जुन वष,
( पृथ्वी. )
सहषे सुहृदांसवं उपवनामधे हिंडतां ।
रसाळ तरु पाहिला लघु सुरेख आंदोलतां ॥
सरम्य सुमसाष्टिच्या सहजबंधु मंदानिल ।
सुगंध भरला किती दिशिदिद्यी मना मोहिले ॥ १ ॥

१. आंब्याचा वक्ष.

३९

बापट 9 00 ----> >> अननल >

१. वारंवार. २. प्रफुल. ३.

हृदयतरग.

मरंद्मय मेजरो मधुर एक म्यां तोडिली ।

सडसुह विलोकिली सुद्भरं किती हुंगिली! ॥

कुठे तिजासे ठेवं मी तिज कुठे न ठेवू असे ।

तदा मर्जास जाहल मन करी तदा ती पिसं! ॥२॥
ससुलालित मानलं तषित नेत्रि विस्फोरिती ।
सुकोमल तनू तिची निरखितांचि सालंकूंती ॥।
चमत्कृति विलोकिली स्तिमित वृत्ति तें जाहली ।
अणूपरिसही लघू किती फलें तिळा झोंबलोॉ! 1 ४ ॥
इळूच उमलूनियां मृदुल पुष्पकुक्षीप्रती ।

फल उदय पावती परि फुलां न समर्दिती ॥
भसूनशव आदरें निजशिरावरी वाहती ।

असे तनय्रधमं तो किती उदाच हं दाविती ॥ ४ ॥
नवं न किमपी नवे नच खर॑ निराधार तं ।

जुन्याच जठरांतुनी नियत जन्म तें पावते ॥

तरूद्रम न संभवे जारे न बीज आरोपिले ।

जुन्यास अवमानणें म्हणुनि हो ! नसे चांगलें ॥ ५ ।
असे आतिपुराण हा विटपिनांवज्या'काल' काँ ।
कुणा न क्थु वृद्धि ये स्थितिसमासि त्याची निकी ॥
अनेक शकरूपिणी असति त्यास शाखा भल्या ।
पळप्रहरयामिनीदिवसपर्णि भारावल्या! ॥ ६॥

फुले विटपि लागुनी विविधमासरूपी फुलं ।

तश्लीं बिलगलो किती अमित वत्सरांची फलं ।।
चमत्काति परी पहा सुफल पक्क र्जो होतसे ।

गळोनि लय पावते नच पुन्हा कधाहा दिसे! ॥ ७॥
असेचि नववर्ष हे उदित आमुचे होतसे ।

फूल. ५. झाडाची उत्पात्त. ६. पारले.

[ तरंग

लाला

५ रा.]

पुष्प आणि मानवी जीवित.

अनंतिं गतवषे तं विलय आजि पावे तर्से ।।

यदीय सुखसगमी प्रगाते आमुची जाइली ।

स्मरू न जारे काळ तो बहूचि घन्यता जोडली !॥ ८ ॥
गताहिं अनुभूति जी, म्हणुनि, ळाघली आपणां ।
स्मरोनि तिज, टाकु या पद पुढे, नको वल्गना ! ।।
तरीच नववार्ष या सुख विज्ञेष संवादुनी ।
प्रभूत्तमकृपाबलं खचित धन्य होऊ जनीं !॥ ९॥
कर्सुनि हरिभक्तिचा दृढ पचंग सोत्कंठ तो ।

सवाचे असु द्या सर्वे स्वसुह्दात्मविश्वास तो ॥

प्रचंड ' जयकृष्ण! ही करु अखंड या गजेना ।

मिळेळ फळ या चला जलि धरू मना भावना ! । १० ॥

१०, पुष्प आणि मानवी जीवित.
(परथ्वा.)

मनोज्ञ नवपुष्पिता विकासेता सुरम्या लता ।
तसेच तरु पाहिले उपवनांत आंदोलतां ॥
सुगंध पवन किती पसरला स्मरोहीपक ।
प्रफुल मन जाहल; कार जसा गरृह्मा दीपक ॥! १ ॥
समम्र ग्ृहयातना विसरला घडी एक मी ।
निसगेवनदेवतासदाने सोख्य का ये कमी? ॥
असो. सहज पाहिळं गलितपुष्प मीं सुदर ।
करीं घराने हुंगिळं बहुत दावुनी आदर ॥ २ ॥
प्रमोदयुत मानसं सुमन लील्या पाहतां ।
विचार शतश मनीं उभविले त्ये तत्वतां ॥
तयी सुमन वेढिळें जशि समस्त पृथ्वी तमी ।
सर्द सकल गोवितो सुरसवृत्त पृथ्वांत मी ॥ ३ ॥

९)

भ्र

न धन्य़ जनु युप्मदीय शिणल्या वृथा या जना ॥

हृदयतरंग.

जनीं मनुजजन्म तो कुसुमसा मला भासतो ।
विचार करितां मनीं आमेत देइ लाभास तो ॥
प्रसून सुकुलस्थितींत असतां सुवासे निर्के ।
मनोभ्रमर गुंगवी, शिद्ठुस ते जसें भातुके ॥ ४॥
तसा मनुज हतो उपजतां ग्रहीं नंदन ।

असेल कणि का असा कुमति जो गणी नंदून ॥
हरीख परमावधी उमलतां कळी होतसे ।

वयांत नर येह जो अमित सोख्य दे हो तसे ॥५॥
स॒मा चुराडेतां अद्या नयनमोहका लागती--।
मनास चटके खरे चटचटा, न त्याला गती ॥

तसा सहज नेतसे यम नरा मुळीं नाकळे ।

त्वदीय कृति केविं भा प्रभुजि! मंद्ींना कळे? ॥ ६॥
निरथ॑ सगळें गमे नर गतास होतां तयां- ।

तदीय सुह्ृदां जनां लव सुचे न हो तातया! ॥
दिसे न कधिही पुन्हा मनुज तो जगाभीतरां ।
अश्याश्वतहि भासती सममनुष्य ऐशीं तरी ॥ ७ ॥
सर*्य कुसुमा! तझी रुचिरता विनाशी खरी ।
सगंध किति वेळसा वद टिकेल तेसा तरी ॥

दिनेक दिन दोन वा, मग सुकोनि कौं जाढिल! ।
पदच्युत करील वा चुरगळोनिे कोणी खल! | ८ ॥
सुरेश्षपादिं वा शिरीं तनु समापिज्षी तूं जरी ।

तरीच तव धन्य ते उमलणे फुला! भूवरी ।।

किती नाविं तणांकुरे उपजती प्रतिप्रावृटी ।

तपीं गळुनि बापडी पडति पाहि प्रथ्वीपर्टो ॥ ९ ॥
तसे मनुज हो! फुलापरि तुम्ही गमां या जना ।

१. माता

[तरंग

२रा.] सृहददर्शन. ३?

अश्शाश्वत अयुष्य हें धनसुतादि तें व्यथे हा! ।
प्रभुत्व, इहवस्त्‌ या क्षर, न लाभ देती महा ॥ १० ॥
( शादैलविक्रोडित. )
व्हावे जन्सुनि धन्य या क्षितितलीा ऐशी जरी कामना ।
जिव्हेने हरि गाउनी निशिदिनीं ठेवा मनीं काम ना ॥
पूजा श्रीधर इस्तको, यदुवरा नेत्री पद्दा सवेदा ।
श्रोत्री कृष्णकथासुधा पिउनिया प्रेम भजा सवे-दा ॥ ११ ॥

११. सुहृदशेन.
पद॒ (चाळ--उद्यां बघ जाते... ... )
अलोकिक घडलं । मन निरुपाधिक हें झाळं ॥ धु० ॥

दुषषेनलाहो प्रियसुह्ृदाचा । घडे अकल्पित पूर्ण सुखाचा ॥
प्रमुदित झालो हृदयी साचा। मनीं मी घाला । प्रेमास्राते रगुनि गेला ॥ १॥!
षड्सभोजन मज का मिळलं? । कीं षडदक्षेनददन घडलें? ॥
षट्झाख्रांचे अथवा झालें । षड्कतु मूति। येडाने का कारे सुखपूर्ती ॥ २॥
चिंतामय हक्नीलनभी या । कृष्ण नीलघन येतां उदया ॥
नीलकठमन नृत्य थयथया । करी आनदं । हृदय किती हरिखं कांदे! । ३॥
केकिविरावे घन तो द्ववला । थुद्द थुद्द वर्षे प्रेमजलाला ।॥
प्राशन मोदें मयूर घाला । शून्य जग झालें । मेघरूप केवळ उरलें ॥ ४ ॥
प्रसक्ष निमेल हृद्याकाशीं । कृष्णशराद्वेधु तेजोराशी ॥
पूणे कलानिधि ये उद्यासि। सुघधामय झालं । चित्तकुसुद अभिनव फुलले ॥॥
झुद्धभावकलहंसनिनादित । हृदयसरोवर पुणे विराजित ।
बरत्ती-शाली झाल्या परिणत । प्रमोदे न्हाळं । जग शरलीन हें झाले! ॥९॥
कृष्णरूपे वा हेमंतर्तु । आला धांवत सुखेकहेतु ।॥
सोहारदांचा विशाल केतु । अंतरीं फडके । भयवरा षडिपुगण वांके ॥ ७॥
कामक्रोधा थंडी भरली । उसळी त्यांची त्यांत जिराली ॥
भेदवृत्तिही करपुनि गेली । बुद्धि ही होसी । भात्म्यासीं रंग केशी !। ८ ।।

ह. हृद्यतरंग. [ तरंग

शिशिर वढू का अथवा याला । आला मोर्दे रिझवायाळा ॥

दुःखहोलिका कराबयाला । गतप्रभ झाळीं । वैकल्पिक कुसुर्दे गळलीं ॥९॥
ग्रेमररसाचा सदिक्षुदुड । की काव्याचा मघुमधु खंड ।॥।

रग्यगुणांचा रत्नकरंड । मोडुनी गंड । गर्वांचा, मन हो थंड ॥ १० ॥
संदेहाची धूलिंच उडवित । ये अथवा हा ग्रीष्मांचे घांवत ॥

तप्तकरांनीं विकल्प जाळित । जाहला धूर । दुष्टाशा चकनाचूर! ॥ ११॥
सर्वे किल्बिषे जळूनि गेलीं । मलिन मनोभू पवित्र झाली ॥

ज्ञानबीज तं समुचित कालीं । फोकलायाते । प्रेमजळे भादे करी ते ॥१२॥

मी मधु मज वा भेटायाला । कृष्णरूपि हा माधव आला ॥

सुमने उधळित दिश्यांदिशांला। हरपळे भान। गमला मज जणुं की मदन॥१ ३
वृत्तिमलिका पुष्पित झाली । हास्य.गुलाबा पुष्पे फुटली ॥
दंतकुंदनवसुकले फुळलीं । करी स्मित गालीं । विनयाची लज्जावली ॥१४॥
सारल्याचा सुरुतरु संदर । नवदलयुत हा नयनमनोहर ॥

सेदेहाची अभ्रे घनतर । फोडितो प्रबल । गजराजी सृगपतिबाल !। १५ ॥
पोरुषचंपकतरु दरवळला । पावित्र्याच्या कल्पतरूला ॥

मधुर सुमांचा बहर लोटला । समाधानाचा । मंदानिल डुलवी साचा! १६
अभिमानाचा पलादावक्ष । फुलला, गळली सुमने लक्ष ॥

रागसुराजेत झाल वक्ष । गवेवघ झाला । तद्ठुघिरपूर कॉ. आला ! ॥१७॥
सोजन्याच्या सहकारावारे । प्रीतिकोकिळा पंचम रव कारि ॥

हसवी रिझवी डुलवी अंतार॑ । किती ये बहर । करि गुंजा चेतोभ्रमर ॥१८॥
वखंतकाली बहुविध तरुवर । सुराभे सुम ही. अभिनव सुंदर ॥

जमवुनि एक्या ठायीं चतुर । प्रदशेन मोर्ठे। उघडी जणुं मजला वाटे ॥१९॥
अनुपम रम्या शरक्नभःश्री । अथवा वदुं का लळित वनश्री ॥

कीं ही मानूं रुचिर सरःश्री। एक्या च कालीं । त्रिस्थरिंची यात्रा घढली ॥२०
ऐसे मन्मन झालें क्षणभर । निरुपाधिक तें जरिही स्वेर ॥

क्षत्तष्णयेचा पडला विसर । कार्यगुरुभार । मग कुठोनि तारे सुचणार? ॥२१॥

२ रा. ] पर्रीक्षा ! ४५

षड्ऊततु ऐसे ठायी एका- जमले; गमले मजला देखा ॥

अनुभव याचा सह्द्य रसिकां | अन्य मनुजां हॅ । शहब्दूजाल, दुसरं नोहे ॥२२॥
नित्य भवीं या मन्मनराया! । निरुपाधिक तूं ऐसा सखया! ॥

होडाने ध्याहे कमलानिल्या । जरी हं घडले । सफल सुह्दद्धेन झालें ॥२३॥

हाय

१२, परीक्षा !
( 'याळ.--अधतनू वारुळी बुडाली...)
५“ दिव्याकूति ही स्वगाळकूति तरुणी रमणीश्वरी ।
सुंदरी सोंद्याची झरी ॥ घु० ॥
मनोभवाची मनोमोहिका पुष्पवाटिका नवी ।
हारखवी वित्त, नयन लोभवी ।।
सुवणगोरा पातकांतितनु केवळ जणुं केतकी ।
डोलतो कृष्णफणी मस्तकीं ॥
रम्यवदन हे धवल कमल को, नयनभ्टंग त्यावरी ।
नासिका चपककलिका खरी ॥
हा अधर लाजवी गमते मज विद्रुमा ।
शोभते रदा या सुंद्र कुंदोपमा ।
हा खुले गाल या गुलाबनवरक्तिमा ।
वक्राकृति ही भ्रूकुटी भासे मदनधनुष्यापरी ।
बिंधिते दा्टेशरं अतरी ॥ ” दिव्या ॥ १ ॥
द र ,
“: चतुरश्षिरोमाणे रसिकाम्राणि तू खरा कवीश्वर खरा ।
उदारा गभीरमतिसागरा! ।॥।
कुठे पाहिले स्मरा, कधीं तशि सोंद्योची झरी ।
पाझरे बुद्धि तुझी पारे खरी ॥
सोन्याची ही लगड धरीं तव कां न तिळा आटसी? ।
धगा कां दीनसुखे हिंडसी? ।

४६९

हृद्यतरंग. [ तरंग

चांचल्य कुठे त्या फणिचे गेलं वद ।
रोपिना कसा तो अपुला विषधघर रद ।
हा लाव हांकुनी मघुहर आलि दुमेद ।
भ्रमरपीडिता हकुतला तव दुष्यंता घाबरी ।
जाहली भीति तिची संहरीं ॥ दिव्या” ॥२॥
कमल तुझे हें नच कोमेजे जरी न विलसे सरी ।
चमत्कृति अदभुत तघ ही खरी ॥
सरळ नासिका गंध घमघमे आजाचे हे ऐकिले ।
सेवितां प्रसन्न मन जाहलं! ॥
तव रमणीच्या अधरविद्रुमा बिंब मधुर मानुनी ।
कवीचा ! फोडेलळ झुक मोहुनी ॥
दे गुलाब सुम मज एक खुडाने त्यांतुनी ।
पाहु या तयाला वास किती हुंगुनी ।
पाहु का घनुबेळ एकवार ओढुनी ।
असति कोवळ्या कुंद्कळ्या त्या काठिना रदनापरी ।
अजब हा शोधे तुझा भूवरी ! ॥ '' दिव्या० ॥३

री. 1) क १)
1 ४८ न 4 जॅ

“ रसज्ञ मार्मिक अभिज्ञ तार्किक चावाकाचे शोभसी ।
दांडगी बुद्धि तुझी राक्षसा! ॥
रत्नपारखी खरा एक तूं अमोघ चतुरखता ।
मूार्तिमान्‌ बृहृस्पातिच तत्त्वतां ॥
परीक्षणाची विलक्षणा ही रीति तुझी पाहुनी ।
कुणाही कोंवांचे यावी मनीं ॥
कार्पासराशे हा रजतघवल बा! दिसे ।
तो फेनपुंजही तसाच धवळित असे ।
पारे हार्टि तयाला रजतसूल्यता नसे ।

२ रा. ] पर्राक्षा! पका

मधुकठास्तव कोकिलभक्षक राजशालकापरी ।
भाससी मूढ मला अंतरीं ॥ दिव्या ॥४॥
सवणचपक कनकपीत रे! कनक पीतही तसं ।
परीक्षा उभया भिज्ञा असे ॥
निकष नासिका स॒ुमनालाग्री आशे निकष कांचना ।
फिरवितां निकष फुठा वंचना ॥।
गणितश्रेढी जारे उपयुक्ता व्यवहारी फोल ती ।
निररीक्षाणे निरथ जेसी श्रती ।॥।
बा! रत्नमूल्य का कळेल तें चावुनी? ।
बा! गरानमर्म का कळेल ते पाहुनी? ।
का रूपचारुता दिसे नयन झांकुनी? ।
निर्यामक तूं गद्य पंडिता कवितामधु-माधुरी ।
कळाया स्दुता हावे अतरीं ॥?' दिव्या ॥५॥
नर के वै न
निखिलनियन्त्या ! न्यायनिद्‌या! नयपट॒ नारायणा !
परीक्षासे असाच का या जना? ॥
हाय हाअ हा न्याय काय मी घाय मोकलू किती ।
पुरे बा! पुरे तुझी पद्धति ॥
रात्रंदिन या चरका घरुना काय असा जाळिसी? ।
कनक बा! काय मला मानसी? ॥
मदु सुमाहूनही मदु मन माझं असे ।
हे मीच तुला पार बोलने दावू कसं? ।
बहु आत्माविकत्थन यांत गमे होतसे ।
नको नको बा! विसर विसर त॑ वदला जे श्रीहरी! ।
पिता का सुतवच हृदयीं घरी? ॥दिव्या० ॥६॥

ऑफ पपप नळ

१. अमेळ ( ज्याच्या विचारांत विसंगतपणा आहे अशा. ) २. शुष्कदृद्या !

. 14 हृद्यतरंग. [ वरंग

कशास चिंता करू परी मी तव ही कविमन भसे ।
तुक्षिच का विभूति उद्धगना नसे? ।
कथा तुझ्या ज्या सदा परिसतो भिवविति त्या मन्मना ।
घाबरें करिती करुणाघना ! ॥
किती परीक्षा कठिण घेतला प्रऱ्हादाची तुवां ।
नयाचे ना, भक्तथ्रंगराजिवा? ॥।
सुतयज्ञनिकार्षे तू आरियाळ नृप ळाविळा ।
स्थीयज्ञनिकर्षि तूं हरिश्वंद्र घांशिला ।
शिबिनृपाकड़ांने तू आत्मयज्ञ करविला ।
मजसाठीं तूं निकष कोणता नवा योजिसी तरी ।
जाण बा ! नृपाते नसं मी परी ॥ दिव्या! ॥७॥
१३ माझ्यावर प्रीति आहे ना पण !
राधाळुष्णप्रणय.
( चाल--आनंदीआनंद गडे ! )
राधा->' प्रीति असे ना मजकरती ? । मनापासुनी कृष्णा! ती ॥
आण गळ्याची वहा गडे ! । सांग मला कां गृुढ पढ? ॥
तोंवरि सखया । निमेलह्द्या । हृद्यनिहित या ।
नुचली मी मम शिराप्रती ॥ मरीति- ॥ १ ॥
ललिता नळिनी निजको्षी । बांघुनि ठेवी मघुपाशी ॥
सोडी त्यात जशी न ती । विनवी जारे तो मधुगीतीं ॥
या हृदयाशी । हृदयापा्शी । स्वबाहुपाश्ी ।
धरुनि ठेविते नच भीति ॥ प्रीति, ॥२॥
हळूच तो शिर दयितेच । उचली वारे हृद्यावरिच ।॥
अपांग बघतां मान वळे । तांचि सुखा मुख सहज जुळे ॥
कलिका फुलली । म्रदुळ कपोलीं । लाक्ती चढती ।
प्रेमरसाळा ये भरती ॥ प्रीति ॥ ३ ॥

२ रा.] माझ्यावर प्रीति भाहे ना पण? ४/,

कुष्ण--विचार करुनी पहा मनीं । वेड न का हें तव रमणी? ॥

शपथेवारे का सांग बरं । खऱ्या प्रीतिचे मोल ठरे £ ॥।
नर्भि घनमाला । विलसे विमला । केकि हषेला ।

डोलत नाचे मधुर किती ! ॥ प्रीति. ॥ ४ ॥
प्रभा प्रियतमा जशि रविला । चारु चंद्रिका चंद्राला ॥।
शेपा प्रियकर मेघाला । कीं सरिता क्षीरोदाला ॥
पारे वद रमणी । मजलागानी । यांतुनि कोणीं ।

शपथ वाहिली कीं प्रीति । करू परस्पर अम्ही अती ॥॥
कस्तूरीचा भामोद । झुळवी डुलवी दे मोद ।॥
जगांत पारे हे कळवाया । शपथ न लागे कधि घ्याया ॥
अतितर मधुरा । असे शकंरा । याची इतरां ।

शपथेविण ये अनुभूति ॥ प्रीति. ॥६॥
स्वयंभूत गे! प्रीति असे । जढांत संभव तिचा नसे ।
मंगळमय जो जगत्पती । मूर्तिमंत कीं तो प्रीति ।॥।
भक्तासाठी । तो जगजेठी । भक्तापाठी ।

शपथेविणही असे साते! ॥ प्रीति> ॥ ७॥
विरंचितनर्ये सरि ! मारते । पुसतां कथिल म्यां त्याते ।।
चेकुंडी मी वसत नस । योग्यांच्याही हृदि न तस ।॥
निमेलविस । भक्‍त्यासक्त । माझे भक्त ।
जिथे राहुनी मज गाती । तीच खरोखर मम वसति ॥ ८ ॥
प्रीतीची हंच पद्ा । हृदयवछभे ! तत्त्व महा ॥
चिन्मयरूपी प्रीति सखे । भक्तासक्षिध रमे सुखं ॥
नसतां चित्ती । लवही प्रीति । वद॒लों बहु ती---।
असे तुजवरी; परि अंतीं । काय जरि न ये भनुभूति?॥ ९ ॥

.युडंिगिबबबबब कब

हृदयतरग. [ तरंग

१४. लपंडाव.

( भक्तमाणमालामेरु राधच्या ठायी आत्मविश्वास किती दृढ होता

याचे शब्दचित्र लिहिण्याचा प्रस्तुत कवितेत प्रयत्न आहे. )
( चाल--दा दिवसाची तनु ही............ )
| 9

घांव धांव जा सुखे माधवा ! तुझ्याच मनिर्चे होऊ दे ।
कुठवर जासी कितिसा लपसी किती धावसी पाहूं दे ॥ घर ॥
कितीहि सुंदर भेसुर रूपी बहुरुप्या ! तूं नटलासी ।
भीति न त्यांची मला राहिली वृथा कशाला चाळविसी ॥ १॥
राधा नच ही असे पार्वची उर्गाच मुळमुळ रडणारी ।
कळती आतां तिला चांगलीं कारस्थाने तव सारीं ॥ २ ॥
कच्च्या गुरुची नसे खरोखर तुझाच शिष्या पुरी पुरी ।
गुरुशिष्यांच्या लपेंडाविं या कोण बघूया ये हारी ॥३॥
जातां पुढती हंसत हंसत तूं नको पाहु रे! सुरडोनी ।
नको पालवूं करसंकेतं मोहक डोळे मोडोनी ॥ ४॥
कशास इतुक्या व्यथे खटपटी करिसी मज तू वंचाया ।
समथे नच का गमे राधिका तुला नाटक्या! जाणाया? ॥ ५ ॥
प्रभातकालीं मदु मधु मंजुळ मुरली संदर वाजवुनी ।
विहगबालकां संथपणाने गायनसंथा दिल्या कणी ? ॥ ६ ॥
भर-मध्यान्हो भक्ष्यज्षोधिनी-दीनपक्षिणी-च्चुपुटी ।
दाणे कोणीं सांग घातले? तूंच तूंच ना? जगजेठी ! ॥ ७ ॥
संसतिसागर तरतांना जे पडले गढले तळि बसले ।
जीवनकलहीं दमळे, थकले, हतादा झाले, दृगदगले ॥ ८ ॥
प्रशांत रात्री सघारसाचे चषक देत त्या जीवांना ।
ळक्षळोचनीं लक्षि कोण रे ! वात्सल्याने दयाघना ? ॥ ९ ॥
सती कुसुदिनी तपस्विनी या आचरितां तप जलामधें ।
वांच्छित पुरवानि कुणी रिझविल्या? वद्‌ वद मजला ऐकू दे १०५

शै रा.)

लपंडाव. ५९

र
वसंतविरहे व्याकुळ वसुधा स्ववश न होई सामानें ।

अर

पाहुनि ऐसखं पाखडली जे आग तिजवरी ग्रीष्माने ॥ ११ ॥

वात्सल्याने प्रेमभराने वृष्टि सुघधेची करोनिया ।
शांतवितां तिज दिसर्लछ मजला इयामरूप तव यदुराया! ॥१२॥
नये ओळखूं परि मीं म्हणुनी पीतांबर निज टाकोनी ।
नीलांबरिं या नीळ नीरदीं नीलांबर तं नेसोनी ॥ १३ ॥
घननीळा ! तू लपत छपत रे ! जरी धांवसी तुझा तरी ।
दिसतो मजला चमचम करितां कांठ लख्ख हा जरतारी ॥ १४॥
इतर भूषणे जरी न दिसलीं कोस्तुभ केसा वद लोपे? ।
राधेला या ठका! अशापारे नसे ठकविणे बघ सोपें ॥ १५ ॥
वेजयंति ही मोहनमाळा पदावलंबी गळ्य़ांतली ।
थांब थांब कीं बालमुकुंदा! गमे अडकुनी पर्दि तुटली? ॥ १६ ॥
किंवा नूपुर पार्दिचे गळले घांवत असतां गोपाळा! ।
तुटले सुटले मणी मोकळे माणिनमणी बघ ओघळला! ॥ १७ ॥
मकराकृति तव कर्णकुंडले श्रवणी दिसाते न पडलीं का? ।
शर्थ माधवा! झाली आतां तिळही भय तुज नुरळ॑ं का?॥ १८॥
वेच वेच तीं, वळ माघारी आज हांससी जारे मोर्दे ।
उद्या यक्षोदा बांधिल उखळी पूवेस्मृति मार्ने वागू दे ॥ १९॥

र
अजूनही मी नोळाखेळं तुज वाटे ऐसे काय तला? ।
आणिक देत्ये ऐक दाखले पुरे खेळ हा गोपाळा! ॥ ३१० ॥
जलावर्जने जीवन मिळतां मोहक दिसली वसुंधरा ।
मोहित झाला चित्तीं चळला वषांक्र्तु जारि धीर रूरा ॥ ३१ ॥
हिरवा शेला मोहक सुमर्ने वसत्ाभरणे नवी अशीं ।
अर्पी तिजळा, पारे ती साध्वी काय केतवी पडे फक्षी? ॥ २२॥

स्य

हृद्यतरंग. [ तरंग

चिडला वर्षा खिजला चित्तीं गांजी तिज आति वृष्टि करी ।

कवणे वद हारे! तया दंडिलं हारेघनु कोर्पे घराने करी? ॥ २३७

शरत्स्वरूपं अवतरुनी नव सहस्रदलयुत पद्यारचे ।

छत्र करोनी साध्वीवरती धारले कोणीं वद साचे ॥ २९ ॥

वणिग्वृत्तिक्त हेमंताभिध बहु मायावी मधुभाषी ।

वेडा होउडने बघे वसुमती आलिंगाया करपाश्ली ॥ २५ ।॥

स्निग्ध प्रेमल कटाक्ष फॅकित इक्षुरसाचा चषक करीं ।

घेडाने चाले डोळत डोलत कारणामार्ग जसा करी ॥ २६ ॥

घनुःसमानाचे कमान त्याची केली ज्यानें पुमान तो--।

पुरी जाणत्ये, रावणहंत्या रामा कोण न ओळखतो? ॥ २७ ॥

जरठ वांकडा शिशिर फांकडा, इाब्द बोबडा ये वदतां ।

वळला अंकडा तरीहि मुरडे कशी पहा ही कासुकता ! ॥ २€॥

टोकेत कांठी लागे पाठी धरेस गांठी तिला छळी ।

भस्मासुरवत्‌ तया जाळिता तुजविण दुसरा कोण बळी? ॥ २९॥

वसुंधरेला वसंतखूप दशन देडाने आनेदे ।

तिचे मनोरथ सांग पुरविले मधु गोरविदा! कुणीं वर्दे ॥ ३० ॥
...।

कसा नुतरल्ये अजुनि काय की खेळ न झाळा तुझा पुरा ।

होस न पुरली जारि तव कृष्णा! सुखे धांव जा भराभरा ॥ ३११ ॥

पक्ष जोवारे मुळीं न दमले उडतो पक्षी सुर्दे वरी ।

थकला म्हणजे अपाप मग तो घरटे अपुले जवळ करी ॥ ३२ ॥

दाडटाने पान्हा फुटतां घारा सोडुनि चारा गाय घरीं ।

धांवत येई किती हंबरे बचडं अपुळे जवळ करी ॥ ३३ ॥

फळ वृक्षाचे गळे भूतळी जोन जाहळें पारपक्त ।

जोंवारे इंदु न इंदुग्रावा धारेतो अपुर्ळे उपळत्व ॥ ३४ ॥

कितिहि उन्मर्दे गर्जा अंबुदू, मारुतलहृरी कीं चपला ।

दाशट्स पडतां सर्व मावळे लोळण घेई भूमितळा ॥ ३५ ॥

९रा.]

मित्रोदय « व्ह

आतुर जावार कांत तांवरी खरा मांनेनीमान तरे ।

परतु होतां हें उफराटे तीच होउनी त्या बिलगे ॥ ३६ ॥

निश्चय ढळला सवे शिवेचा जातां शकर तपोवनीं ।

मान कझ्शाचा, कोप कशाचा, लीन जाहली ती चरणीं! ॥३७॥
कृष्णपतंगा ! खुशाल म्हणुनी स्वच्छंद तू विहर नभी ।

जोंवारे माझ्या हातीं दोरी मीहि तिळभरी तुला न भी ॥ ३८ ६
हृद्यानदा ! हृदयीं माझ्या जरी विलसती तुझी पर्दे ।

विनवु कश्याला तुला तरी मी. घांव धांव जा स्वच्छंद ॥ ३९॥

१५. मित्रोदय.
पद्‌ (चाल-अधंतनू वारुळी बुडाली.)
प्रसन्न सुंदर नयनमनोहर मित्रोदय जाहळा ।
सुखाचा सागर वोसंडला ॥ घ्र० ॥
सुविचारा'ची प्रभात फुटली कुविचाराची निज्रा ।
उडाली पीडि सदा अवदसा ॥
अज्ञानाचे निबिड भयंकर तम हे कोणीकडे ।
दिगंती जाउाने वेगे दडे ।।
निस्तेज तेरवि हा होय ग्वैदापिका ।
वाहतो नश्रतावायु शांत जो निका ।
सप्रेम उसळती सत्त्ववृत्तिघेनुका ।
अहकार हा दिवाभीत को दारुण रव आपुला ।
सोडुनी मुग्व कसा बेसला ॥ १ ॥
आअतिलोभाच्या रातकिड्याचा किर शब्द भीषण ।
निमाला मित्रोदय पाहुन ॥
मानधनाची मतिमजूषा चोराया जो टपे ।
चोरटा काम अतां तो लप ॥
ही मोहतरूची दाट दुष्ट सावळी ।

क!

हृदयतरंग.

जी मानसभूमीवरी पहा मीनली ।
मावळे रम्य जो ज्ञानदीप फांकला !
मत्सररूपी व्याघ्रकपाळीं छूळ महा ऊठला ।
मदगजा लवहि न मद राहिला ॥ २ ॥
हृदयगगन हें प्रसन्न झाळ, चिंतेचा नीलिमा ।
त्यजी, प्रणयाचा रक्तिमा ।।
मनःकमल हें विकासेत होतां भावभ्दंग त्यांतुनी ।
निघाला दःसह बंघांतुनी ।
हे भालस मायापाश सवे तोडिले ।
घेयांनें संकटमेघ दूर लोटिले ।
तें उदात्त मित्रध्येय पुढाते ठोविलें ।
स्वानदाच्या उज्ज्वल राज्यी गुगत मग चालला ।
तयाला कोण आडवी मला ॥ ३ ॥

आजार. कक “याताळाधदयककणणचाचताळा सायास

१६, तिमिराप्रत---
पद (चाल---उद्धवा शांतवन कार...)

ये ये बा! तिमिरा आतां, निजजननी रजनासर्गे ॥ घ० ॥
तूं निदान एकांताचे । सुविचार गमसी जगतीं ॥
झुचिनिधान सुविचाराचे । त्रस्त मना देसी शांती ॥
तूं पिघान तेजोवलया । बाह्या तारे गर्भी प्रगती ।
गुरुवतान आनंदाचे । आध्यात्मिक परमा सुगती ॥

या द्विजिव्ह जनतासपा ।

कां भीसी तूं निष्पापा ।

जरि बसति मदृंगा थापा ।

रंजना्थ झिजवी स्वांगे ॥ निज ॥ १॥

भीममुर्ति वरुनी दिससी । स्वांतिं पारे कोमल अससी ।॥।
कृष्णवणे बाह्यात्कारी । तेज हृदीं तळपे भारी ॥

[वरँग

९ रा.]

हरळी प “टी. टक

€">__€*_

तामराप्रत --

भीषण रव कारेसी वरती । प्रेमाची मंत्रावलि ती ॥
समदृष्टी हितकर साधु । तंच जगीं तुजला प्रणती ॥
उच्च नीच अबल प्रबल ।
कुटिल वक्र अथवा सरल ।
मालन पूर्ण किंवा विमल ।
सम बघसी या अनुराग ॥ निज० ॥२॥
हे इमशयान देवायतन । कुटिका वा भूपतिभवन ॥
हें पॉकेल पल्वलवारी । कॉ गंगाजल छुभकारी ॥
हा इशध्यानानेमग्न । अथवा तो पापाविलींन ॥
हा भूपति सकृति नयज्ञ । किंवा तो दृष्ट कृतध्न ॥
समसमान सारे गणिसी ।
त्यां सर्वांच अर्की धारिसी ।
भेद न हा ठावा तुजसी ।
आत्मलीन, मद्ये झिंगे ॥ निज०॥ ३ ॥
संस्वते हे सासर जीवा । हा प्रकाश तेथिल दूत ॥
सजविला मनोरथ नामी । जुंपून मनोरथ वाजी ॥
लोभाच फटके मारी । अश्व खरी उघळी चारी ॥
पतिकाम स्वेच्छाचारी । नणदुली असूया मारी ॥
इप्या ही सासू दुष्ट ।
अभिमान सासरा नष्ट ।
मदकोप दीर पापिष्ट ।
छळती जारे तनु ही भंगे ॥ निज० | ४ ॥
या प्रपचरजनामाजी । सयमी न जागे असती ॥

परर्धन ते हरण कराया | जीवाचे भयहि न धरती ॥

चि.

-.--__ ----->>>___----»

१. मनरूपी रथ्र, २. इच्छा. ३. येथे कप आहे, ण्का अर्थ जे संयमीन ते

जागे असती; दुसेर अर्था ज संयमी न ते जागे असती. ४. परधन-श्रष्ठवन जे ज्ञान
ते; (पक्षी) परक्यांचे धन.

जद हृद्यतरंग. [ तरंग

परयुंवता श्रेष्ठप्रा्ती । या ध्येयध्याना ध्याती ।॥
स्वस्वरूपमदिरापानी । देहभान विसरुाने जाती ॥।
गुणघमेविभिन्ना जनता ।
रक्षितासि भेदातीता ।
तूं म्हणाने जगता गोप्ता ।
त्वदुभावीं होतेल दुंगे> ॥ निज० ॥ ५ ॥
तूं नेसी माहेराला । केवल्य मोक्षघामाला |
सुविचार पिता हा जेथ । श्यांती ही माता विमला ॥
चंधु मोद रिझवायाला । बहिण दया खेळायाला ॥
झुचिभाव हंसदूताला । घाडितोसि कळवायाला ।
घेयांचा गज सजवीला ।
अंबारी संयम झाला ।
भक्त्यकुश हाकायाला ।
कोण न वद तेर्थे रगे॥। निज० ॥६॥
१७. शेतकरी.
पद॒ ( चाल--अधेतनू वारुळी... )
असे कृषीवल खरा कृतानं क्षेत्रानेरत जो सदा ।
जयाची भूमिच कुलसंपदा ॥ घ० ॥
सद्दोधाची प्रश्ञांत सोज्ज्वळ पहाट जो कां फुटे ।
झणीं हा क्षेत्रज्ञाता उठे ॥
षटकर्माचा नांगर मोठा गण हे गुण बांधुनी ।
षडिंद्रिय वृषभ तया जुंपूनी ॥
सहुद्धींचा असूड नामी टाकुनि खांद्यावरी ।
धरोनी दांढा निश्चय करीं ॥
घालितो नांगरा चेतोभूमीवरी ।

कलकलाट एटशणणापांती -न-->--

टपटप. “. टाका “> टनाला

२. परयवती-श्रष्ठ युवता जा मुक्ति ती (पक्षी) परक्या'ची स्त्री

2 रा.] दोतकरी. ण७छ

ती झुद्ध कराया सुफलवती सस्वरीं ।
बहु कष्ट सोसुनी खोळ तिला नांगरी ।
आळस कुंदा तुर्णे कानिंदा हरळी दुःश्रप्रदा ।
निवडुनी हारतो भूच्या गदा ।॥। असे० ॥ १ ॥
मनोवासना थोर एषणा संकल्पाची खतें ।
पसरितो खतवाया भूमितं ॥।
निष्ठेचा मग कुळव चालवी संतत भूमीवरी ।
गुरुघनी लावुनि दृष्टी वरी ॥
तो ईशदयेचा पाउस पडतां क्षणी ।
सवेत्र चमकतो सात्विद सोज्ज्वळ धणी ।
पेरणी कराया उत्सुक बहु होउनी ।
सुविचाराचा मोरचूंत जो प्रीतिजलीं तो तदा ।
हराया मिसळी कृमिदुमदा ॥ असे० ॥ ९ ॥
श्ञानवीज आति साक्षेपार्न बुडवानि तो त्यामधधी ।
वाळवी शांतिच्छायी सुधी ।
दंभाहळूति संशयरूपी कोणी तेणें मरे ।
शुद्धसं बीज तळाला उरे ।॥
पेरणी कराया ज्ञानाची निभेर ।
तो घरी करीं मग भक्तीची पाभर ।
ये समुचित काळीं पीक वरी सुंदर ।

*% जोंधळ्यावर काणी नांवाचा एक रोग पडत असतो. रोग पडललो कणसे
चांगली दिसतात; परंतु त्यांतील दाणे हातानें दाबले की, आंत वुक्कयासारखी
काळी भुकटी निघते. “ मोरचुताचे पाणी करून ( १०० तोळे पाण्याला दोन
तोळे मोरचूत ) त्यांत जोधळ्याचे बी भिजवावे, व मग तें सावलीत वाळवून पेरावे
असे केल्याने काणी रोगाचें बी जळून जातें, व शुद्ध व बिनरोगट जोधन्याचें बीं
हातीं येतें. ” असा अलीकडे झेतकाखात्यानें शोधे लाविला आह. व तो सप्रयोग
सिद्ध करून दाखविला आहे. यास उद्देशून प्रस्तुत ओळीची रचना केली आहे.

ष्य

हृदयतरंग. [ वरंग

जन्मांतरिंची देन्थकिल्बि्षे जळुनी श्रीहारेपदा ।
मिळतसे आत्मलींन तो मुदा ॥ असे० ॥ ३॥

८, चिंताज्वर,
पद-( चाल--आनदी आनंद गड... )

सोजन्याची यदा पडे । महगेता ही चहूंकडे ॥ प्र० ॥
कतेव्याची थंडि अहा । अनर्थ उडवी त्यांत महा ॥

अभिनव म्दुतर । मनोंबुजावर । पडले दंहिवर ।

दारिद्याचे कसं घडे! । सोजन्याची० ॥॥ १ ॥
मरुद्णणांचा प्रभाव हा । अद्भुत उपजावि रोग महा ॥
दुर्बलतेची ह्ृदीं भरे- । फार हुडहुडी घेये नुरे ॥

चिंताज्वर तो । अंगी भरतो । लाही करतो ।

अविश्वास हा वात जडे । सोजन्याची० ॥ २ ॥
मात्सयाचे मग पित्त । चढतां हरपे शमवित्त ।
को5हं भ्रांती जा पडली । संमोहा लहरी फुटली ॥

स्मृतित्रंशता । बुद्धिनष्टता । प्रलयलीनता ।

गूढ गूढ हें दिसे पुढे । सोजन्याची- ॥ ३ ॥
नीति सुबुद्धी या बाया । जमती ओषध ठरवाया ॥
अंगरोग वदती न दिसे । दृष्टि ताठली ढळत नसे ॥

स्वाथभुतान । दिघलं ठाणें । मंत्रबलानं ।

गाडूं त्याला चला गडे! । सोजन्याची० ॥ ४ ॥
“काय करूं) नी “कसं करू' । सकल मंत्रि हा मंत्रगुरू।
अष्टाक्षरि हा मंत्र जपी । कशास पडतो अन्य तपीं ॥

जपला मंत्र । चुकले तंत्र । बिघडे यंत्र ।

अस्थिचमे तें मात्र उरे । सोजन्याची- ॥५॥
संचित उद्यम विधि जमती । निदान कांही करु म्हणती ॥
विघिन भाळीं बोट दिलें । हंसू उद्यमा ब्ह आलें ॥

१ रा. ] नवलची ! ५९

जखं करावें | तर्स भरावे । वरथा रडावे ।
भोग भोगणें भाग पडे । सोजन्याची यदा० ॥ ३ ॥
आळस आश्रय रोगांचा । शत्रु महा आरोग्याचा ।॥
तो जिंकावा झाणि आधीं । मग नुरती आाधिव्याची ॥
उद्यमराये । निदान केळे । भोषध कथिले ।
काय तयाने गद न झडे? । सोजन्याची० ॥७॥
नारायण हरि भिषक्पती । गीतेमाजीं स्पष्ट कथी ॥
“* समाधान हॅ भक्तिरसीं । घेतां हरि या रोगासी ।।
सकलां त्यजुनी । जे जे कोणी । माझे चरणीं ।
लीन तयांना काय नडे?! । सोजन्याची० ॥८॥
हेतु न धरितां कमे करा । भाव ईश्वरी घराने पुरा ।
अनुपम सुख लाधायाते । समुचित पथ गमतो माते ॥
कसली चिंता । घेउडने बसतां । हेबत घेतां ।
काय अश्याने देन्य दडे? । सोजन्याची० ॥ ९॥

तरंग ३ रा.

१, नवळची!
( चाल.-- नपममता रामावरती......)

पूविची न ओळख जरिही । वर वधूस कुतकें पाही ॥ नवलची ॥
तेक्षीच वघूही हृदयीं । वर पाहुनि हर्षित होई ॥ नवळची ॥
गाळांत हंसोनी हळु तीं । अन्योन्यां चोरुनि बघती ॥ नवलची ॥

कुल जरी । एक ना तरी । प्रेम अंतरीं ।

उपजते पाहीं । नच संशय तिळभारी कांही ॥ नवल्ची ॥१॥
जरि बंधु सहोद्र असला । बघवे ना प्रेमे डोळां ॥ नवलची ।॥।
जरि भगिनी प्रेमळ विमला । भेटाया तिज कटाळा ॥ नवल्ची ॥

७ हृद्यतरंग. [ तरंग

ही रीत । कशी नयनीत । सुरू जगतींत ।
बाप ना आहे । घिकू सकल कामिनी-पार्यी ॥ नवल्ची ॥२॥
यापरतें दुसरें कांहीं । स्टिशारा शिकावित नाहीं ॥ नवल्ची ॥
अझिजतू पिप्पळडेहीं । उपजती विदित सवाही ॥ नवलची ॥
विसरुने परि बंघुत्वाला । तो अनल जाळि कीं जतुला ॥ नवळल्ची ॥
परझुदंंड गोता काळे । होतसे जाणती सकळ ॥ नवळची ।।
कस्तुरी । मगोदारे जरी । उपजते तरी ।
वधाया होई । कारण ती पितरां पाहीं ॥ नवल्ची ॥३॥
जलधि कुठे कोर्टे विघुही । घन कोर्ठे कोठ बही ।॥ नवलची ॥
राकाशाशे बघतां निघिर्ते । प्रेमाची उकळी फुटते ॥ नवलची ॥
जनमय नभ बघतां साचं । हषेभरे केकी नाचे ॥। नवल्ची ॥
गिरिवरी । आंवळे जरी । लवण सागरी ।
एक होतांही । खावया वासना होई ॥ नवल्ची ॥ ४॥
प्रेमाची ऐशी रीती । म्हणुनि तया अंधचि वदती ॥ नवल्ची ॥
ते न बघे कुल वा जाती । ना कर्धी रूप ना कांति ॥ नवल्ची ॥
हा सवे मनाचा कल तो । बा! झुकेळ तिकडे झुकतो । नवळ्ची ॥
गायिळ॑ । मना भास । जगीं पाहिळं ।
प्रीतेचे गुज हें । शोधुनी मानसीं पार्हे ॥ नवळ्ची॥ ५॥

२. प्रीतिसंगम.
(चाल--काय वदूं नशिबातें... ... )

संगम तोषद्‌ वाटे । मनाते । कोयनेप्रती कृष्णा भेटे ॥ भु ॥
पितृदिक्षेन आली कृष्णा । टत्तरवाहिनी सरित्कोयना ॥
सन्मुख दोघी भेटति जाणा । प्रयागसगम जणुं हा वाटे ॥ १॥

% हा मनोहर संगम कऱ्हाड येथे आहे व म्हणून त्याला दक्षिणप्रयाग अस
म्हणतता.

३ रा.] फूळ त॑ फूल ! ९१

भेटहि होतां बहु दिवसांनीं । प्रेमळ जेश्ा दोन्ही भगिनी ॥
आलिंगिति कीं प्रेमभरांनी । सोख्य किती हृदयीं दाटे! ॥ २॥
अथवा जेश्या मातादुहिता । परस्परांच्या कंठीं पडतां ॥

काय वणेवे ती वत्सलता । हब्दासेघु सारा आटे ॥ ३ ॥
मधुपय उदको मिळतां जस । एकरूप ते प्रकटवि खार्स ॥
अभेदता ही पाहुनि तेस । नवळ गरे मजला मोठें ॥ ४ ॥
सुता कोयना पोटिं धरोनी । जननी कृष्णा तिजलागोनी ॥
प्रियकर पतिच्या पोचावे सदनीं । अश्रपूर नयनीं लोटे ॥ ५ ॥

३. फूल तं फूल!
कोणा एका प्रसंगी कोणा एका सत्कवीने दुसर्‍या एका सत्कर्वांबद्दल कुत्सित
शब्द वापरले ते ऐकून खालील शब्द निघणे शक्‍य नाही काय ?
( खाल--भूपती खरें ते वेभव... )
तूं दहन भूमितिळ पुष्प जयाला गाणिशी ।
तें त्याज्य कसे तें सांग एकदां मजशी! ॥ घ०॥
गुण अन्य फुलांचे ह्यांत न का वद्‌ वसती ।
जे रसिकां भ्रमरां दास करोनी घेती? ॥।
नवनीतमृदुळ हें स्प्ी नाहि का? ।
हा मोहक सोरभराशी नाहि का? ।
हा आश्रय रसविभवा्शी नाहि का? ।
हें अंतरंग वद भुलवीना कवणाशी? ।
वद॒ हरी न नेत्रांकवणाच्या हृदयाशी? ॥ १ ॥
सोवणकॉादणीं रम्य हिरकणी दिसते ।
ताशे लोहसुद्रिकेवारे बसली नच खुलते ।
सामान्यजने निदीली ती तरी ।
पारखी उडी बघ घाली तिजवरी ।
चंद्रिका दिसे त्या गेळी ती खरी ।

द्र

हृदयतरग. [ तरंग

तिमरांत आउलं तेजच दावायाजझी ।
नज निसर्गसिद्धा बाघ कधींहि गुणांश्ञी ॥ २॥
पाहुनी शाकेला सुक्ताफळ फेंकावे ।
कीं पंक पाहुनी कमला सोडुनि जावे? ॥
हं नसे वेड का सांग तू मठा ।
मम नको मानु तूं राग प्रेमला! ।
तू उदार धरुनी वाग वुत्तिला ।
बा भारतपुत्रा ! भारतांत सुमनांश्ी ।
तूं कोठेही बघ मान आपुली त्याशी । ३ ॥

४. गरीब गोंवर्‍्यावाळी.
साया.

“ हात जोडित्ये पदर पसारित्ये, पायी लोळण घेत्ये ।
नको नको बा! नको मला तूं लाथाडूं दीनेत ॥ १ ॥
: हाय ! हाय ! हा कसा वाहतो हात तुझा उलथाया ।
माझी पांटी तज्ञा गोवऱ्या दाहि दिल्या फंकाया ? ॥। २ ॥
८ गवऱ्या इतुक्या करावयातं किती लागले कष्ट ।
याची तुजला काय कल्पना जातीचा तूं नष्ट !॥३॥
: रालोगला आळोआळीं-नाहीं रस्तोरस्ती ।
सदा भटकर्ल्ये नाहि पाळिल्या लाज भीड या शिस्ती! ॥ ४॥
“ रानोरानीं माळोमाळीं ढोरांच्या मी मारे ।
सदा हिंडल्ये घडी न बसल्ये जीव जरी ह्वा भागे ।॥ ५ ॥
' नाहि बघितली खिंड दरी को, नाहीं डोंगर म्हटला ।
सदेव फिरल्ये घडी न बसल्यें देह जरी हा वठला ॥ ६ ॥
* नाही म्हटली मसणवटी मी सदा नदीचे कांटीं ।
वण वण वण वण किती हिंडल्य अपुल्या पोटासाठी ! ॥ ७ ४

“र र्‌ ची ]

रारीब गोंवज्यावाली.

: सकाळ नाहीं दुपार नाहीं नाहीं संध्याकाळ ।

पहाट नाहीं रात्रह्ि नाही फिरल्यं र! अळुमाळ ॥ ८॥

: नाहीं थंडा नाहीं वारा नाहीं पाउस ऊन ।

सोबत संगत नाहिं पाहिली फिरल्यें कांट्यांतून ॥ ९॥

: कसळीही भयमीती नाहो उजेड ना काळोख ।

पोटापाठी हष्टि ठोविली भली बुरा कीं चोख ॥ १० ॥

: तहान भूकहि म्हटली नाहीं, नाहो गणिळी काया ।
पोहटि पोहटि शेण जमविल्ये पोटा या जाळाया ॥ १९१॥
“स्तनास असलें पोर तराही तसांचे तोडुन त्याते

शेण धराया धांवत जात्ये खळांस या भरण्यातें ॥ १२ ॥

: ओळ ओझें वाहुनि वाहानि कंबर जरि ही मोडे ।

वांकुनि वांकुनि तरी जमवित्ये शेणहि थोडं थोर्ड ! ॥ १३ ॥।
५ जड ओडयराने थाळ जरीही आली या डोईतं ।

तरी न बसत्ये क्षण न टॅकत्ये घ्याया विश्रांतीते! । १४ ॥
“त्या या गवऱ्या दारोदारी फिरवुनि पोटाकारितां ।

विकुनि मिळवित्ये पेसा अडका मी तेलमिठापुरता ॥ १५ ॥
“ नाहो कळणा, कोंडा नाहीं नाहीं कांहिं घरांत ।

सुल उपाशी सारीं बसलीं लावुनि दांता दांत! ॥ १६॥

: म्हणुनि गोवऱ्या घेडाने आल्ये घांवत धांवत येर्थे ।
चांडाळिण मी पोर तान्हुलळे रडत टाकुनी तेथे! ॥ १७॥

: बाबा म्हणत्ये दादा म्हणत्ये म्हणत्ये माय तुला मी ।

येवो करुणा अभागिनीची जाऊ दे मज घार्मी ॥ १८ ॥

* नको नको बा! नको नेउं तू माझी दे मज पांटी ।

जात्ये जात्ये खरं सांगत्ये पुन्हा नयेयाहाटीं ॥ १९॥

* हिसकाहिसक्ी नको करूं मज घाल एवढी भीक ।

दे दे पाटी दे आतां ही मागत्ये न आणीक ॥ २० ॥

२

दश

हृदयतरंग. [ परंग

: किती ओरडूं किंती रडूं रे! पडू कितीदां पायां ।

कशी न येई हाय निद्‌या! कांहीं तुजला माया! ॥ २१ ॥

: नको ओढुं फरफरां, जराही नुरले देहीं त्राण ।

कालपासुनी उपवासी रे! याच गळ्याची आण! ॥ २२॥

५ पोट मिळालें पाठीला हं कसे बांधिल पाहीं ।

काकुळतीला किती येउं मी पांटी सोड अतां ही ' ॥ २३ ॥
परोपरींनी असे विनविल॑ जरी तियेनें त्याला ।

दया न ळवही नराधमाच्या शिवली त्या हृदयाला! ॥ २४ ।
फरफर ओढित नले तिजला पांटीसह त्या दुर्टे ।

अधिकाऱ्यांचे कस निर्मिल चित्त गूढ हें मोठे! ॥ २५ ॥

ष्र, पारिजात,

पद (चाल-चद्रकांत राजाची कन्या. )
“ पारिजात हा काय लाविला तुजकरितां दारीं? ।
नको घेउं गे! नको नेउं गे! टाक फुलं सारीं ॥ प्र ॥
: नाहीं इच्छा मळा फुलांची ठेवुनि ही घेई ॥
नवल केवढे परी पहा कां क्षण इकडे येई ॥
: बिंदु बिंदु या कशा मक्षिका रस नेती लटुनी ।
मधुकर निर्भेय सुरस चाखिती कुसुमांकी बसुनी ॥
: मंद मंद या मारुतलहरी परिमल नेउाने हा ।
दिश्यादिज्नांतार्र सोडुनि देती सर्वा सोख्य महा ॥
: खुगंध गेला रसही गेला उरले हे रूप ।
परी क्षणे ते सडेळ, घे मग घाणीचा घूप ॥
: निरस फुलांची कलेवर हीं व्हावित कोणाला ।
नकोत मजला, असोत सारीं लखळाभाचिे तुजळ _।।
: पारिजात हा कोणाकरितां सांग बरें भातां ।

३ रा. ]

चित्रास--

त्वदर्थ नाही मद््थ नाहीं अन्याचे रसभाक्का ।॥।

: भामेसाठी भामादारी लावी हारे तरु हा ।

फुले रुकिमर्णामंदिरांगणीं पडती सवे पहा ।॥

: सदा दरवळे सोरभ माझ्या पारे सोख्यागारीं ! ।

“ नको घेउं गे? नको नेडं तुं टाक फले सारी? ॥ १ ॥

ना

६. चित्रास --

६३

करमणुकीच्या १९११ सालच्या चित्रास उद्देशून प्रस्तुत कांवबेता लिहिली आह.

(साक्‍या )
काय लाक्षिसी लोललोचने! लालिते ललने! सांग ।
वदन मुरडुनी मार्ग करुनी किंचित्‌ दाष्टि अपांग ॥ १ ॥
कुरळ केश नि:ःस्नेह तुझे हे रुळती वदनावरती ।
करांगुलांनीं तारे न सारैश पुनरापे कां ते वरती? ॥२॥
भरुभुरु उडती वायुलहवारना गमती जणुं हे भ्यंग ।
धवलसारसाकडे धांवती होडाने चित्ती दृग ॥ ३ ॥
विपांडुमुख हें नोलकंतलीं धूसर विधुसे भासे ।
निसर्गमधुरां मालिन्यहि तं शोभावि सुंदर खार्स ॥ ४ ॥
विगालेत झाली गात्रे सारी नुरल॑ देहा त्राण ।
झाले नेत्री एकवटाने जणुं गोळा पंचप्राण! ॥ 4 ॥
डोळे गेळे खोळ किती हे वांसा नाकाचाही ।
किती निघाला! बोल बोल कीं क्षणभर इकडे पाहीं ॥ ६ ॥
गाल जहाले विरक्त केसे ओष्ठहि भारी म्लान ।
बगळ्यापारे गे! किती निघाली उंच तुझी ही मान ॥ ७ ॥
वळीव इकडे मान एकदां बोलं कीं मजसंगे ।
भंगे तव मन अथवा कोटे सांग तरी त॑ रंगे ॥ ८ ॥
केशाखालीं कणे झांकले ऐकु न ये का म्हणुनी? ।
बळींचि किंवा हें बघिराचे सॉंग आणसी जपुनी? ॥ ९ ॥

शश

हृदयतरग. [तरंग

चुकळा चुकला ! सांग नसे हें कोंगहि तसें नाहीं ।

खरंचि तुजला भान नुरे गे! तनुर्चे अपुल्या कांहीं! ॥ १० ॥
स्कंधाखालीं पदर गळाला झाला अस्ताव्यस्त ।

उरोज उघडे तुझे दाविती प्रमाण आजी व्यस्त ! ।। ११ ॥
गदगद गदगद तुला हालवू जाग्रत करु का आतां?।

छे! छे! धीर न पारे तुज होई स्पक्षाया या चित्ता! ॥ १२॥
काय करूं मी! कसे करू गे! शब्द एक तू बोल ।

दगडाच्या या हृद्यकपाटा खोळ खोल गे खाल ॥ १३॥
हाय ! कशी ही उंच्चारी मी निद्यावाणी अदय ।

म्दुल सुकोमल फूल असे को नवनीत खीहृदय ! ॥ १४॥
हाय ! काय वा दृष्टी फसवी ! चित्रांचा तू पुतळी ।

नव्हे नव्हे; मी प्रबुद्ध वेडा! भूल असे ही सगळी ! ॥ १५ ॥
सुषप्तींत वा स्वस्तामाजी काय असे मी पाहा ।

काढुनि चिमटे त्रिवार म्हणता नाहो ! नाहो ! नाहो! ॥ १६॥
प्रखर अश्शी ही भेदक दृष्टी लावुनि बघसी काय? ।

पुरे पुरे गे! दृष्टि फिरिव ती फटळ घरणीकाय ॥। १७ ॥

बाहे म्हणता, ताइ म्हणतो, म्हणती माय तुलाही ।

पहा मजकडे हृद्वत सांगुनि श्यांतावि मजला कांहो ॥ १८ ॥
गार मार तांड बघोनी तिळतिळ काळिज तुटत ।

उठाति उमाळे पोटामधुनी मन हें दुःखं कढत ॥ १९॥

हृद्य गहिवरे कंठ भरे हा ! नुमटे पार ही वाणी ।

करुण मुर्त तव या हृदयाचे कारिते पाणी पाणी ॥ २० ॥
नको भिऊ तू नको लाजु तू सांगाया मज गूज ।

कपटह्द्य मी नषे खरोखर ! सृष्टांचे अलगूज ॥ २१ ॥

कवी न गे! मी परी कवीच हृद्य मला हृ आहे ।

क्षणांत हंसत क्षणांत रडतं क्षणांत रुसत पार्ह ! ॥ २२ ॥

> ७७७

क (रज ७ हर रली र
फूल जणूं कॉ मूळ जणू कॉ कावेचे अतयाम ।

४्रा.]

€">_
चित्रास---

चिरंजीव तं अ्साने पावे क्षणांत अंतघान ॥ २३ ॥

उदास होतें, प्रफुल होतें, होत तारवे कठोर ।

राजनीतिपर कपटी किंवा अट्टल परके चोर ॥ २४ ॥

साधे भोळें.वेडं लहरी त्रिकालजह्वी तेस ।

वणेहीन पारे ठायीं ठायीं भिन्नचि जळ ते जेसं ॥ २५ ॥
असो; नको जा सांगूं मजला ओळखले तवगूढ !

गताब्द बघसी सिंहदाष्टेने होडाने चित्तविमूढ! ॥ २६ ॥
हेंच कळेना कारण तव वद तियेग्दष्टांचे या ।

रवी न पाहे बघे कवी ते गुह्य लपविण वायां ॥। २७ ॥
वळीव दृष्टी पुन्हा सांगता मान न का ही मोडे-।

लागुनि कळ; मी लळा प्रविर्ता तव हा वाडंकोर्ड ॥ २८ ॥
श्रेतद्वीपी श्रीमत्तांचा दीनांशीं कालि माजे ! ।

वेतागुनि त्या इंशमदिरी गेले अमुचे राजे !॥ २९॥
नेक्तत्येला बुद्धिबळांचा डाव मांडिला होता ।

नृपम़जांनी परस्परांना चुकवुनि द्याय्रा गोता ॥ ३० ॥
कितीक वरुषं खेळ चालला गताडढिंद शेवट झाला ।

प्यादी केळी फार मजेची जुलमी भूप पळाला! ॥ ३१ ॥
देशान्येला चीनपती तो लोकमताख्या तनय़ा ।
अधिकारोचित पाहुनि सांगे राजदंड करि घ्याया ॥३२॥
रीस रज्षाया, चान लांडगा, मेष कोरिया सान ।

शच्छिति खाया परी गिळी तो जंबुक चतुर जपान ! ॥ ३३ ॥
गतवषींच्या ठळक चार मीं कथिल्या गोष्टी तुज या ।

अधिक नको कों गतवस्तूर्चे स्मरण जाळिते हृदया! ॥ ३४ ॥
: वषे नवे हें सुखकर होवो ! ' माग ईश्वरा आतां ।

अनन्य भार्वे; पूणे कारेळ तो सकल जगाचा पाता! ॥ १५ ॥

1. य िा््या

१, इंग्लंडांत, २. पोतुंगालमध्यें,

१

. (..!

हृद्यतरंग. तू बरंय

७. माझी कन्या!
पद ( चाल-चद्रकांत राजाचा कन्या. )

येतां जातां बसतां उठतां, दृष्टीला पडतां;-।

सदा निदितां, सदा चिडवितां, काय अर्से करितां? ॥ घ० ॥
देवाजीनें दिधली दुहिता दोष न तिज द्यावा ।

कशी असो; ती असे माझिया विसांवाच जीवा ॥।
काळी असली, वेडी असली, असली कसलीही ।
माझी मजला बरी असे ती; भार कुणा नाहीं ॥

पुरे प्रे हो! पुरे खिजविर्णे, किति तरि रडवावे ।
काय मिळे कीं तिर्न रडाव आपण हांसावे ॥
ईश्वरनि्भित रूप तिचं हे शक्य न पालटणें ।

फुकटांचे तारे कीं तिला हिणाविणें अथवा बहु हंसणें ॥
अंगुष्ठान किती उजारले नाक तिच जारे हो ।
चाफेकळिस वदा सरळ तं होइल का तारे हो? ॥
नाकाचा हा वडा ढेपसा बत्तासा अथवा-]

वरचेर्वारे हे असं खिजवुनी, कां तिजला चिडवां ।॥
नानापरिचीं उटणीं उटुनी काळिन हो गोरी ।

नाहीं निमेळ जीवन जरि ते साबण काय करी? ।॥
नका कोळझ्यांमधलळं माणिक म्हणू तिला भातां ।
मूळवणे हा तिचा जरि न ये तुम्हांस पालटतां ॥ १ ॥
चित्र चित्र त॑ चतुर चितारी चित्रपटी काढी ।

काढु'ने खोडी अरासिक कोणी जरि त्याला खोडी ॥
कर्स रुचावं तयास, जरि नच बोलाया घजला ।

पर्रा अतरी खिन्न कुपितही समजा तो झाला ! ।।
स्वेच्छेपारि ते लिहिले त्यान, चित्र तया प्रिय ते-।
नदो काणी वंदो कोणी, त्याते ते रुचतं ।॥।

२ रा. ]

माझी कन्या.

प्रसूतिकाली प्रसूस होती किति नाना केश ! ।
प्रसूच जाणे, न ये कल्पना वांझेला लेबा! ॥।
स्वानंदाच्या सास्राज्यांतार रंगुनि कवि कविता- ।
डोलत गुंगत गात गात ती करितो रसभारिता ॥
कोणी म्हणती “ नाहीं तिजवारे शाल प्रतिभेची ।

: मद्भासिण ' ही नसे कंचुकी आगे कल्पनेची? ।
कोणी म्हणती ' गुजेरीण ' ही अन्वयसुख न दिसे ।
अर्थकुर्चांचा थांग न लागे! खार्स ध्यान असे) ॥।
कोणी म्हणती “ भळी सजविली नटवी हार्टीची ।
अलंकार हे किती घातले शोभा गमतीची ' ॥

: प्रास - नूपुर, तसे घातळे तोडे यमकांचे ।

कठोर कारेती ध्वनी किती हे! कणेकटू साचे! ॥

: डाब्दभूषणें' कोणी म्हणती ' चोराने परक्यांची ।

“: उसनी आणी ऐट चोरटी फार दिमाखाची '!।
“पैठणिच्या ती तोऱ्याखाळीं, जारे ' कोणी वदती ।
“ चाळे गजगति, जागोजागी पारि ठिगळे दिसती? ॥
असो अशी ती दूषणभरिता भूषणभूता ही ।
कविता अपुली कवीस रुचते, टाकित तो नाहीं ।॥
ओजोहीना सुवर्णदीना रसहीना कविता- ।

जने निंदिली; गणी तिला कवि मोहक गुणसरिता! ॥२॥
म्हणुनि विनविर्तो परोपरींनीं बोलुं नका तिजला ।
आप्रिय जारि ती तुम्हां गमतसे, प्रियकर बहु मजला ॥
असा काल हो काघि तारे येइल, सुंदर ती दिसुनी ।
कोणाचें तारे चित्त सत्वरी घेइल वश्य करुनी ॥
येड्या कारि जो गोपसुंदरी नटवा श्रीरंग ।

बेडा झाला कुव्जेसाठीं होडाने मनि दृंग ॥

३९

हृद्यतरग.

सार-सारसं सुरस सुधेसम, सुरभिसुर्मे सारीं ।
सोडी षट्रपद समद संभ्रमे, सहकारहि सारी ॥
कालोचित तें कार्णिकारसुम कू-सुम जरी विरस ।
मधुकर घाली उडी त्यावरी होडाने कीं विवद्मा ॥
उग्र असे बहु गंध जिचा ती मंजरि सब्जाची ।
मनुज चिकित्सक तरीहि हुंगुनि मिरवी करि साची ॥
मत्स्यासम ये गंध जिला हो 'योजनगंधा ती ।
स्मातिप्रणेता पराशर वरी अवगणुनी याती ॥
दाब्यामार्गे पक्लूस लागे जाया, तं जेस ।
जडाजडाही चाळवीतसे प्रेमसूत्र तेसें ॥

चंद्रासग जश्यी चाद्रका, रविसंगं छाया ।

प्रेमासर्ग वसे मनासह, ताशि मानवकाया ॥
प्रेमभाषणा पेसपाड ना सवे गोड भास ।
वेडिवांकडी बालकवाणी दे सख भलतंस ॥

प्रेम असे कीं देवाजाचे देणे; हें तुकय़ा- ।

सांगे; प्रेमापुर्ढ खरोखर देहभान वायां ॥

म्हणुन सांगता अमयोद ही एथ्वि काल, जनता ।
केव्हां तारे तिज वरील कोणा, दोष न द्या आतां ॥
भवभूतीन तत्व मनोहर निजकविता गातां ।
बोधियलं जे; साथे गमे त॑ अनुभव कोंघेतां ॥३॥

८, जग कोणाकारितां!
पद (चाल-अधतनू वारुळी...... )
* नग हॅ नोहे दीनांकारेतां' वदते जनता असं ।
वदो कीं क्षिति मज त्याची नसे॥ घु० ॥
उदास होसी कशास दयिते! सोड मुग्धता पुरे ।
दिलं जग आंदण तुज इश्वर ।

[ वरँंष

३ रा.] जग कोणाकरितां?

य क्य

[ल फोल ना अमोल कंवळ तोल विचारं मनीं ।
सव हे अपुल्याकरितां गणी ॥।
हे लावुनि नानातरू । सराभे वलरा ।
ही रची वाटिका रम्य । धनिक तो जरी ।
परि भोक्ता याचा कोण । शोध अंतरा ।
भ्रमर सेविता, वायु दिगंतारं परिमल हा नेतसे ।
धन्याला कोणतरी त्या पुसे! ॥ ५ ॥ |
निमलनीरा सारेता सखये! निझर नच निर्मिले ।
खरोखर घनिकास्तव मंगले ! ॥।
गूढ गगन हं गहन गहन ते कोणास्तव गे! वदूं ।
विराचे तो करुणाघन शमेदे! ॥
तो चंद्र विहरतो नभी । सवदा जरी ।
अक्षय्य परा क्षय तया । पोडि सुंदरी ।
तो सदा विपत्ती महा । भोग किति तरी ।
तारे पार गे! सदा प्रकाशांते त्यांना क्षय हा नसे ।
चमत्कात सवे जगा हा दिसे ॥ २ ॥।।
व्याघ्रवुकांना पोटा न मिळे गहन गहाने राहुनी ।
पारे फिरे तुंद हारेण खाउनी ॥
गजराय! मसदुकवळ न मिळतो फोडी तरु काननीं ।
परी मधु मुंगिस रात्रंदिनी ॥।
दृष्टान्त तुझा साखे तूंच पहा कीं कशास जाणे दुरी ।
विचारे शोधाने बघ अंतरी ॥
हं मूल दांडगे हटा । अचपळ पिसं ।
हें दुजे किती तारे । दुबळें तेसं असे ।
हें तिज किती तारे । सुंदर मोइक दिसे ।
खाया देसी सदा दुबळा असेल जेसं तसं ।
कुणास्तव जग हं वद मग असे? ॥ ३ ॥

हृदयतरंग.

९. गळावयास झालेले फूल!

पद ( चाल-चंद्रकांत राजची कन्या...... ... )
: हाय! हाय ! मी काय बघे हे, किति बंधू माझे ।
धूळीमध्ये निजले येथे, चरे चित्त भाजे ॥
बुद्धिवेभरवे चराचरी जे श्रेष्ठ जगीं असती ।
विवेकासघू म्हणविति नर ते, केवीं तुडवीती ! ॥।
काय दयेचा सुविचाराचा लेशन मनि वागे? ।
कोठें न कळे दडी घेतली लांच्या अनुराग! ॥
घवल मृदुल हों बकुलसु्मे यां दिसती बहु सान ।
म्हणुनि न देती गमे सुजन हे तयांस मनि मान ॥
निशिगधार्चे, चाफ्याचे वा सुमन गुलाबाचं ।
वक्षःस्थलिं हा जनगण मिरवित केवि हाय! नाचे! ॥
आकारानं रंगाति चेष्टा वचन तयां साजे ।
एकत्वाच्या वुथा वल्गना करिति, न मन लाजे! ॥ १ ॥
हाय ! हाय ! हा मनुज काय की, राक्षस चांडाळ ।
काय वदू या कळे न मजला मूत अद्य काळ! ॥
सुमने वेंचुनि करी चुरगळा काय मनुजता ही? ।
सद्य रसिकता हीच काय को? बोघ न मज होई ॥
आतां तर हा करी पाकळ्य़ा सुमनांच्या कसा ।
मदांध ग्वाद्धवत गज तुडवी कमल पदि जैसा ॥
नच बघवे ही परम नीचता परमावधि झाली ।
झा्किं नयन कुसुमाकरजनका ! सत्वर वनमाली! ।॥
बाह्यचक्षु ह जरी हटानं झांकुने मी बसला ।
अंतश्चध्षु न येति मिटाया पुरता को फसला ॥
नयनच्छायायत्राकरवीं चित्त चित्रकार ।
हृत्फलकी जे बिंब घेतलं उमटे त सार ॥

[ तरंग

४ रा. ] दुःखांतच सुख! ७३

सर्वेक्षषकर अर्स जयाच त्रीद जगीं गाजे ।

त्या कालाविण दुजा न पुसु ये चित्र उमटले जे ॥२॥
विनति अंती जगज्नियत्या अस्विल विश्ववीजा! ।

हीच असे कीं नको करूं बा! अधःपात माझा ॥

सुखद समीरा स॒ुमनसष्टिच्या सहकारी सखया ।

सहज अकृत्रिम अससि सुहृद बा! कार करुणा सद्या ! ।॥।
थांब! थांब! बा! जरा थांब, नच उडार्वि जर्वे मजला ।
काढु नको बा! फरफट माझी विनति हीच तुजला ॥
जगक्षियंत्या प्रचंड सूर्या! तू मज विकसवुनी ।

सजीव बापा! वृथा कशाला ठोवोसि वद भवनीं? ॥।
उघड़ाने अपुली द्वादश नेत्रे कारे रक्षा माझी ।
आनंदाने मरु दे मजला येथे सुखशेजीं! ॥।

कोण ऐकतो कोण परिसतो रडणें दुबळ्याचें ।

आप्तबंधु वा स्नेही सारे जगाति चालत्याचे ! ॥।

सवो'चे पडलें सुमनहि गळुनी म्लान जरी ताजे ।

गेलं उडुनी घाणीमाजीं जाळित मन माझे ॥ ३ ॥

१०. दुःखांतच सुख!

[ प्रसग- घराऱोजारील एका बागेत एक तरुणी बकुळीची फुलें वेचीत असता
तिचा दृष्टि मोरात नुकत्याच पडलल्या एका फुलाकडे गेली. प्रथम ती तें फूल घ्याव
या इच्छेने वांकली, पण मग तिचे मन पालटून ती ते फूल न घेतां निघून गेला.
प्रस्तत प्रसंग पाहून सुचलल्या विचारांचे शब्दचित्र खालील कवितेत काढलें आहे. |

( चाल-आनेदो आनंद गडे......... )
फूल:-थांब जरा गे! थांब जरा । स्पर्धे न कारे मम कलेवरा॥ घु० ॥
ऐक वदें जे शांत मनं । करीं पुढें जे तुज करणें ॥
ऐक बाळिक । हृदयमोहिके । नयराजिके ।
थांब जरा गे! थांब जरा । करीं न सहसा अविचारा ॥ १ ॥

र...

हृदयतरंग. [तरंग

कर लागे जा तव मजला । होइल भारी दुःख तुला ।॥
दुगधार्ने तनूवरी । येइल कांटा सकुमारी! ।

जलिं या पंकिळ । जंतु अमंगल । करिती दृगल ।
मजभवती ही परंपरा । दु:खांची किति अनेवारा ॥२॥
दुसरो सुमने बहु नामी । पहा विखुरला आरामी ।।

वेंच तयांतिळ जीं रुचती । पुराने उरतिल इतुकीं तीं ॥
सुग्धनंदिनी । मजवांचोनी । तव या भवनीं ।

नडे न कांहो जरी जरा । कां करिसी या अविचारा? ॥ ३ ॥

तरुणी:-म्दु मन सुमना कां इतुके । कठोर करिसी सांग निक ॥

बघुने स्थिति ही तुझी अज्ञी । दुःख होय बा! बहु मजसी ॥
हृद्य कालवे । वच न बोलवे । मुळिं न साहवे ।
कुद॒द्या तव ही कुसुमवरा !। पोळ पडे रे! मद्‌ंतरा ॥४॥

कूल:-आल्या गेल्या भल्या भल्या । किती योषिता मोठाल्या ॥

पुरुष तसे गे! कुमारही । घेउन गेले फुलं गृही ॥

परि त्यांतोनी । मजला बघुनी । दवे न कोणी ।

तुझ्याच पारे गे! हृद्‌ंतरा । कुठुनि दयेचा फुटे झरा? ॥ ५ ॥
अभागि मजसम हां दुसरीं । होति सुम जीं पार्व; परी ॥
सड़ाने कुजुनी कालमुखीं । लांन आजि तां पद्ा सखी !।।
त्यांच्यासाठी । कोण दवपुटी । झाल कष्टी ।

विचार निजमने करीं पुरा । पायांपुरता नसे बरा ॥६॥
कितीक आणिक फुलें अशीं । दुगातच्या पडतील फश्ो ॥
उद्धारास्तव तयांचिया । सिद्ध काय तू करावया? ॥

मज एकासी । उद्धरिलेंसी । बहु प्रयासी ।

अनादि दुर्गति-परंपरा । सरे अटे का तिचा झरा? ॥७॥

तरुणी:-गेलीं गतलीं कुसमे रे! । प्रश्नचि त्यांचा आजि नुरे ॥

भावि सुमांचा विचारही । नको कराया मज पाहीं ॥।

४ रा.]

दुःखांतच सुख!

संचित सरुनी । ज॑ सुम कोणी । आज तरोनी ।

चढेळ भाग्या भराभरा । करील तो ते ऊसुमवरा ! ॥ ८ ॥
चिंता त्याची वथा मला । कश्यास व्हावी सांग फुला! ।
म्हणोने तुजला उचलोनी । मंगल उद्‌्के न्हाणोनी ॥
हारेखं जपुनी । तुज गुंफोनी । मेरुस्थानी ।

रचीन माला कीं गजरा । किंवा वेणी मनोहरा ॥९॥
कंठालंबी नवस््‌दुला । विलोळलमाला सुखदोला ॥

बसूनि त्यावारे आंदोलें । विलासलीला करिं डोळं ॥
हृत्सिहासाने । किंवा बसुनी । शांतिसुखांनीं ।

मंजुलवाणी प्रणयभरा । वद मजसंगे मघुमघुरा ॥ १० ॥

फूळः:-हीन दीन मी सुम पापी । पात्र पदा त्या न कदापी ॥

छे! छे! साहस हें करुनी । नको ररू तूं निंद्य जनीं ।॥।
उच्च पदाची । प्राणि सुखाची । मज व्हायाची ।

जप्ड

असती तरि का सुदुधेरा । होती स्थिति मम ही अपरा? ॥ ११॥

समज तुझ्यासह मी आलां । वेभवाशेखरीं विराजलोां ॥
पदप्नाप्षि ती का अढळ । सकल सखां का तें मूळ? ॥
जारे मी वियुणी । ढळेन तेथुनि । तूच फेफुनी ।

देशिल तव या कुसुमवरा । इहपर केचा मग थारा? ॥ १२॥

र्जोवारे असता लघुकालिका । आम्ही सुंदारे! अळोळिका ॥
एका तरुचीं फुलं मुलें । आम्ही सारीं आये विमले! ।॥।
विकारवदाता । विकसित होतां । बुद्धी फुटतां ।

सेरावेरा भराभरा । आम्हि उघळर्तो दिगंतरा! ॥ १३ ॥
इथेच याची चमत्कृती । पहा दावितो तुला सती! ।॥
समर्ने आजी जीं फुललीं । काय तत्स्थिती बघ झाली! ॥
कांहीं गळली । श्रीशिवभाली । कांहीं पदताले ।

कांहीं गरगर हा वारा । नेडने सोडी घनांबरा! ॥। १४ ॥
कांही वेचुनि रमणींनीं । शिरी घातली गुंफोनी ।।

७्ड हृदयतरंग. [ तरंस

कांहिं मुलांनी कुस्करुनी । दर्ला पूजली भूजननी ॥
कांहिं जाळिलीं । काहि भक्षिळी । काहि फॅकिंली ।
मजसम गेलीं कष्टतरा-। दुभधघीच्या माहेरा ॥ १५ ॥
हैषदृत्त ही स्थिती गमे. सुखद मळा, मम चित्त रमे ॥
स्वगेसुखाचे माधघुये । इथे मिळे मज आविकार्य ॥

ही मम गंगा । पथश्रिभंगा । रसग्य झुभांगा ।

सवे सुखांची घुभंकरा-। उपचिति येथे मनोहरा ॥ १६ ॥

दुष्ट विषमता जगांतली । नांदे न गढे इथे सुळीं ॥

मत्सर कोणि न करावया । इथे शांतता अनसूया ।॥।

स्वानंदाचं साम्राज्य । येथे विलसे अविभाज्य ॥

हा पाषाण । हें सिंहासन । हाही भेद न ।

येथे शांति सुघासारा । लाघे मजळा अविकारा! ॥ १७ ॥
तरुणी:-पूर्वी गायिली दुःखाची । गाणीं आतां सोख्या'चीं ॥

गूढ तत्त्वमय बोंल तुझे । कळती नच मज, चित्त बुझे! ॥

अमवी मज तव । सुंद्र अभिनव । हें वाक्पाटव ।

सोड हषद्ट हा नसे बरा । चल सुमना चल जाउं घरा ॥ १८ ॥

फूल:-केवळ दुःखासाठी गे! जगीं जन्मती जे सुभगे! ॥

दुःखांतचि त्यां सोख्य गमे । त्यांतचि त्यांच चित्त रमे ॥

सौख्ये त्यांना । देति यातना । न हो कल्पना ।

याची कोणाप्रति इतरां । ज्याचं त्याला, न्याय खरा ॥ १९ ॥

कोमल्ह्द्ये! कशास हा । तूं तरि धरिखी हट्ट महा ।॥

सद्य जरी तूं खरोखरी । दे मज इतुकी भीक तरी ॥

इथेच हा जन । असो चिरंतन । शांतिसोख्यघन ।

सेवो विनवीं परात्परा । जाई वाई सर्ख घरा! ॥ २० ॥

पुष्पवचात अवगणुनी । लांबवि कर जो ती रमणी ॥।
कूल घेउनी उचलोनी । प्रेर्मे न्याया निजसदूनी ॥

श्रा.]

दृ्पण !

जलोघ धांवत । फू फू गरजेत । आला वाहत ।
सुमना लोटित झराझरा । घेउनि गेला भूकुहरा! ॥ २१ ॥

यायाय. स ळण हाल

११. दपेण!
पद ( चालळ---अधेतनू वारुळी बुडाली... ... ... )
हिंडत असतां आनेर्द मीं पिळित मिझ्ा मादेरी ।
आरसा सहज घेतला करी ॥ घर० ॥
काळे दिसळें कांहिं लागळं न कळत ग्रालावरी ।
विरमला हास्य पळाले दुरी ॥
भिंग वादुनी मळकट मजला फुंकर सुखिं घातिले ।
सर्वाचे स्वच्छ पुसुनि काढिले ।
दर्पेणीं ससुत्कट निजसुख अवल्लाकिलें ।
कृष्णत्व कपोलीं पुनरपि परि पाहिलें ।
जाहला बावरा दोष कुठे नाढळे ।
आणाुने पाणी कांच घुई ती ढगबग मग सत्वरी ।
पुन्हा मी पाहीं मुख भीतरी ॥ १ ।
आश्चयांने स्तिमित जाहला तेच पुन्हा पाहुनी ।
स॒चेना काय करू त्या क्षणा ॥
: नसेळ ना हें गालासाचे या काहि लागलें तरी ! ।
उपजतां संशय हा अंतरीं ।॥
ठेवुनी आरसा पाणी मीं घेतले ।
चोळुनी सुखाला बहु नेटें पाशियलं ।
दुपैणीं पुन्हा मीं निजरूपा देखिल ।
प्रमुदित झाला स्वच्छ वदन ते बघतां हृन्मंद्री ।
मिझ्या मी पुनरपि चढवीं वरी॥ २ ॥
हाय ! मानसा ! असाच फससी रात्रंदिन दुर्बला ।
वाटतं कांहिं न त्याचे तुला ॥

१७

७८ हृद्यतरंग. [ तरंग

दूषण देली देव, देवा दुसऱ्यांना दुभंदा ! ।
स्वतांच्या दोषास्तव तू सदा ।॥।
ही मना खरोखर नीती बरवी नसे ।
बा! नीट विचारी दोष कुणाचा असे ।
मग परांस निंदी माझी “नात्या नसे ।
वथा लावितां होष दुजा ये दोषाचे अपल्यावरी ।
्ि ह ७० (4 जड
उघळिली घूळ जशी ये शिरीं ॥ ३॥

मण्या नावल त मड मी

१२. वसंतसत्कार.

पद (चाल-सरम्य मदिर... राग वसंत.)
वीरवराम्राणे वसंत आला । नरनारीगण प्रसुदित झाला ॥ घ०॥
मृदुमंथरगति गर्जेदट मारुत-। मलयज, ज्याचा झुलताचे चालत ।
सुयशयोबिरुदावालिे ललकारत । चाले बंदीजन पिकमाला ॥ १ ॥
पवनांदोलित आस्रमजरी । कतुराजावार जणुं ही चवरी ।
ही वनदेवी रम्य वनश्री । ढाळी करुनी अभिनव लीला ॥२॥
गायकवर सद्ठदशजात हे । स्ववेणुवादाने तत्पर पाहें ।
कतुराजातं गरायनमोर्ह । देती प्रतिपादे नव तोषाला ।॥ ३ ॥
लालितनृत्यपटु नतेकगण हा । थयू्‌ थय्‌ नाचे शिखिवृंद पहा ।
सांथ करित ही विहगताति महा । उत्कट करुनी जयघोषाला ॥ ४ ॥
: कुसुमाकर मी षडकरतुचक्री | बोची विजया ऐसे चक्की ।
म्हणने गणुनि तद्विभूति अंतारें । सत्कारूं या मघुमासाला ॥५॥

१३, एक कोडें.
[ आषाढी अथवा कातिकी एकादशीला तुळशीबागेंत मोठी यात्रा भरते. तेथे
नानातऱ्हेची मातीची चित्रे, लह्वान मुलांची खेळणी वगैरे जिन्नस विकावयाल
येत असतात, हें पुष्कळांना माहित आहे. अशा एका एकादशीला मुलीने मातीची

३ रा.] एक कोड. ७९

चित्रे घेण्याबद्दल आय्रह धारला असतां तिचा व नाझा झालेला संवाद खालील
फवितेत ग्रथित केला आह. ]
( आर्या.)
: एकादक्षा म्हणोनी तुळशीबागत आज नेवोनी ।
भाऊ! मज मार्तार्चद्या हो! द्या चित्र छान घेवोनी ॥ १ ॥
किति तार चित्रे आलीं एकापेक्षांहि एक सुंदर ती ।
वाटे बघत बसावे लावुनि निजदष्टि सवे त्यांवरतीं ॥। २॥
' ञ्यांही कणे उभविलळे घरुनी एकेक पाय उचलोनी ।
घोडे ऐसे बघतां शर्यत जणु सोडिली गमे कोणीं । ३ ॥
: सरतां दिव्य परीक्षा गुरू शाळा जेवि सोडण्यापूर्वी ।
शृंगारल्या मुलांना करिति उभे अश्व भासती तेवीं ॥४॥
: किंवा श्रीरामाची मोठी जी मिरवणूक निघणार ॥
तिजसाठीं हे वाटे असती कीं सज्ज करुनि शंंगार ॥ ५॥
: ज्या निजपच्छें मोदें पाठीवारे घेउनी उभारोनी ।
घेती कानोसा जणुं टवकारांने कान आपुले दोन्ही ॥६॥
: ज्यांही मार्गे किंचित्‌ माना मुरडोने दृष्टि वळवील्या ।
वाटे जणु वत्सा को अवलोकाया समुत्सुका झाल्या ॥७॥
: खूर उचलिले ज्यांनीं इच्छानि जणं काय भांमे उकराया ।
ऐशा गाई कोण न होई सोत्कंठ भाउ ! पाहाया? ॥ ८ ॥
: कुच्या पांघरलेली बाळे किति छान छान रेखांव ।
मांडिलिं विकावय़ाला, होतो त्यां हृष्ट पाहतां जीव ॥ ९ ॥
: तेशी रांगति बाळे केश जयांचे भुरूमुरू उडती ।
असती; बघतां वाटे घ्यावी उचलोनियां कडेवरतीं ॥ १०॥
: बाहे मम आई ज्ली आहे घुसळीत ताक चरवींत ।
बैसे बाळ जवळ तें मागे पसरोनि हात नवनीत ॥ १५१ ॥
५ आळे आहे तेथें भाऊ हो! एक चित्र किति नामी ।
आजवराीं कोठेही केव्हांही पाहिलें न त्यासम मीं ॥ १२ ॥

८७ हृद्यतरंग. [ तरंग

: रढते बाई कोणी जवळ उभ्या असति राक्षसी दोन ।

मारुति झाडावरुनी निरखी बाईल दृष्टि लावून ॥ १३ ॥

: आऊ! चिव कश्याचे आहे हें मजासे आज सांगोनी ।

या खेपेला मज द्या सुद्र नव चित्र तेंचि घेवोनी! ॥ १४॥
तेव्हां श्रीसीतेचं सारांश म्यां पावेत्र सुचरित्र ।

सांगुनि सवाचे वद्टो, ' व्हावे तुज कासया असे चित्र? ॥ १५॥
: देतो पैसे तुजला मी न म्ह नाहि कीं पहा बाई! ।

मातीची चित्रे पारे त्यांचीं बाळे! न तूं कधी घेई ॥। १६॥

: मार्तीच्या चित्रांची फुटतां होणार शेवटीं मात, ।

देशिल फॅकुनि सारे तुकडे तू रडत आपुल्या हातीं ॥ १७ ॥
“घे चित्र साखरेचं घेक्षी जरि, कीं जरी उद्यां फुटळं ।

हांसत भक्षण केलं वायां कांही न त्यांतले गेळें ॥ १८ ।।
“किंवा ह.इल त्याचा संदर पेला भरोने एक चहा ।

घेऊ आपण दोघे देऊ कोणा न एक थेंब पहा! ॥ १९ ॥

: झालं ना? ठरलें ना? चल देता चित्र गोड घेवोनी ।

वदला ऐस. हांसत बालामधुमृदुकपोल चुंबोनी ॥ २० ॥
हळुचि निवारानि माझा कर तेव्हां बालिका वदे मज ती ।

: स्वावॉने साखरेची चित्रे होणार काय तारे पुढती? ' ॥२१॥

१४. गुणाः पूजास्थानम्‌ ।

[मुले म्हटली कों आईंबापांला सगळी सारखीच प्रिय. कचित्प्रसंगी आवड-
नावड [दिसून येते, पण ती बाह्यात्कारी. ण्का प्रसंगी दोघी मुलीमध्ये “ बाबांची मा
आवडती की तू आवडती? ' अशाबद्दल वाढ चालला होता. तेव्हां त्याची कारण-
मामांसा लावून बापाने त्यांचें खालीलप्रमाणे समाधान केले. ]

अभंग.
खगंध मार्दव । रंगरूप कळा । हांचे प्रिय बाळे! पुष्प नाहीं ॥ १ ॥
सोन्याचे सुंदर । पुष्प मनोहर । परी ते साद्र । हृंगी कोण ॥ २॥

३ रा.] तर मग मी देवाची ! 4८१

मोळ माधुरीचे । साखरेचे नाहीं । गोडीवीण पाहीं ।रांगोळीती ॥ ३॥
रांगोळी रवाळ । दिसते तेजाळ । परी का कवळ । घेई कोणी? ॥ ४ ॥
करणेमनोहर । कोकिळेचे स्वर । तेचि प्रियकर । पक्षी नाही ॥५ ॥
वायस तो काळा । कोकिळही काळा । काकगानकळा । कोण खेवी १३॥
दया, प्रेम, द्यांति । गुण; रूप कांति । गुण मोहावेती । कांति नाही ॥॥७॥
कोंणाचाहि काय । हाचि अभिप्राय । तोषे देवराय । भावबळें ॥ ८ ॥
चामड्यांची कुंड । हाडांचे सांपळे । कोणाला न बाळे । आवडती ॥९॥
वस्तुबाह्यरूपें । फसती दुबळे । ज्ञानं जे आगळे । झुलती ना ॥ १० ॥
माझी आवडती । नाहीं म्हणूनी ती । तेखी नावडती । तूहि नाहीं ॥ ११॥
पारे विलसती । गुण जे तदूंगी । तेणें अंतरंगी । बेसली ती ॥ १२ ॥
भावाचा दुकाळ । गर्वांचा सुकाळ । अनंताचे बाळ । नावडतं ॥ १३ ॥

१५, तर मग मी देवाची!
(आर्या.)

संपादुनी नियामकनियुक्त तो गुरू नियोग ये तरणी ।
मारीश्रम वाराया द्रुतगति परताने आपुल्या सदनी ॥। १ ॥
बघतां धवा प्रतीची आनंदे बावरे मनीं भारी ।
नवल न दुयितागमनोत्सुक असती की पतिचता नारी ॥२॥
फिराफेरानिे, मान उचलुाने, किंचित्‌ तियॅक्‌ करोनियां दृष्टी ।
निरखुनि चिर रावेवदना पावे ती नववधूसमा तुष्टी ॥ ३ ॥
वदनी तेज झळाळे प्रणयाचा राक्तमा जणूं दाटे ।
अरुणध्वज मदनाचा किवा हा रोविला मनीं वाटे ॥ ४ ॥
निजमदिरां रवीला येडाने जा एकही न घडि झाली ।
विधिनियत ताचे जवळी ये पातालप्रयाण त्या काली ॥ ५ ।!।
सुखद प्रवास व्हावा होतां मार्गा न कांहृंही बाघा ।
साक्षेपाने भास्कर चढवी पोषाख अगि तो साधा ॥ ६ ॥
६

८२

हृद्यतरंग. [ तरंग

3

दिव्यद्यतिरत्नांची अ.भरणे निजकरंचि काढोनी ।

च

पावकदापवनस्पात याप्रात टाका सहप दवाना ॥। ७ ।।

च

दायेतानुमोदनाची अल्पहि बघतां न वाट तो जाय ।
जगद्पकरातिच्या पुढती स्वस॒ख श्रेष्ठांस कायसे होय? ॥ ८ ॥
जातां रवि मतीची कोपं हो लाल, मावळे शांति ।

होतां न मनाजोगे अबलांचा कोप हीच विश्वांति ॥ ९॥।
पश्चिमदिगद्ठनेचा झालेला विरस पाहतां नयनीं ।

आनंदली किती तारे मुग्धा प्राचीहि तेघवां स्वमनीं ।॥। १० ॥
सापत्न्योद्धव हर्षे पसरे स्मित आसरी तिचे वदनी ।

तें द्रोहहेतु हषण खेळे चमके सुतीक्ष्णक्या नयनीं ॥ ११ ॥
अनुसरुने प्राचीतं अन्याहे त्या उत्तरादे दिग्युवती ।

हासाति खदाखदा किति; सज्जचि सुजनोपहास ही जगती ॥ १२ ।।
आधीं पतिविरहाता त्यांत पुन्हा 'चचिढावेतां असं त्यांना ।

त्रासुनि संतापोनी बैसे ती निजमुखंदु वळवोनी ॥ १३ ॥

होतां न तृप्त येणें बाळेळा अधिक त्या छळायास ।

करुन तिचीच अनुकांते वळविति सवे स्वकीय वदनांस ॥ १४॥
येणंपरी तयांनी फिरविालि जा आनन तदा अपुला ।

तिमिरीं सृष्टि बुडाली गगनीं सववत्र कृष्णता भरली ॥ १५ ॥

ये तों'चे हळुच हांसत इंदु प्राचीसुखा करं स्पर्शी ।

दृचके प्रथम जरी ती बुडाति उभय संगमाजवीं हर्षा ॥ १६ ॥
प्राची सलज झाली सदुलकपोली गुलाब बहु फुलला ।

अधराी विद्ठम, नयनीं पश्न, तसा ररदानि कुंदही खुलला ॥ १७ ॥
न बघावे इतरांहा म्हणुनि शशी लांबवूनि कर अपुले ।

झांकी जा तलोचन नवलाचे अपर कार्ये तें घडल! ॥ १८ ॥
एकाचे गोंधळ झाला विघुचे र्जा लागले न कर त्यांस ।

हांसति तयासि साऱ्या करुनी बहु्पारे विनोद पार्रहास ॥ १९ ॥

४ रा.] तर मग मी देवाचा! ८३

कोतुक तं नव बघुनी लोटे हांसू समम्र विश्वाला ।
वरमुनि, विघु मुख झांकाने नालांच्यकि, घावुनी वरी गेला! ॥२०॥
जों जा शशि नभ वेंघे तो ता घेरिति तयास उडुबाळें ।

४

डोळे लुकळुक करिती, गरगर फिरती पळोने लडिवाळे ॥ २१॥
समयीं गृही अद्या मी आला जॉ नियतभार सारोन ।

जमुनी सव मुलें मम भालीं पुढती सहष घांबोनी ॥ २२ ॥

५ आले भाऊ आले? ऐसा एकचि कराने कलोळ ।

घालळति विळखे चरणा तदह्ृदिं मावे न हषेकलोळ ॥ २३ ॥
हांसत हांसत तेव्हां घेह मी घाकठ्यास उचलोनी ।

केळी तृप्ति मनाची प्रेमे बहुवार त्यास चुबोनी ॥ २४ |
झाला प्रमुदित हृदयी झाणि विळया सवे शीण तो गेला ।
शिद्चुचंबन अस््तागद संस(तसंतापजन्य आगेला | २५ ॥।
राविकर परि घूकांही क्लीबांही वारपुरुषसंतान ।

सज्जनवित्ते दुष्ट बघतां फुटतात साच तन्नयन ॥ २९ ॥

सुभगा गभेवतीला पाहुनि वंध्या मनांत जळफळते ।

मत्सर दाबाया पारे वरिर्वारे सुतिर्नापदासि धिक्कारेते ।॥ २७ ॥
जेथे नक्षत्रासम बाळं प्रतिचंद्र तो गृहस्वामी ।

ज्योत्स्ना शीतल ग्रृहिणी स्वगोहुनि काय त्या उणें धामी १? ॥ २८ ॥
तारे नभा, ळतेला सुमने, नवकल्पनाहि काव्याला ।

कमळे सरोवराला, शोभा बाळे तज्ञींच सदनाला ॥ २९ ॥।
नसतां तोय तडागी जैस ते हीनशोभ बहु दिसतें ।

तेवा अपत्यरत्नांविणह्दी गृह. दान रंकसं गमते ॥ ३० ॥
बसला गेहप्राक्करणि बाळे मी सवे घेउनी संर ।

चिंसरुनि गुरुता, बालक होउाने, मी बालसंगतीं रंगे ॥ ३१ ॥
ओढी मिझ्ला धरोनी, कोणी दोन्ही घरोनिया कान ।

बोले ' च्याऊं ! म्याऊं ! भाऊ! काशीस जाउ' हासून ॥ ३२ ॥

हृद्यतरंग. [तरंग

गोडस हात चिसुकळा कोांबाने तोंडांत घाकुलें बाळ ।

घाली वरचवर ती न कळे कोठोनि आणुनी डाळ! ॥ ३३ ॥
त्रासुनि धरितां रदनीं कर मी हांसोनि खाजवी रसना ।

कर सोडितां परी तं घाली उघड़ुने पुनःपुन्हा वदना ॥ ३४ ॥
नासाथग्रिं तजेनी मीं धरुनी डोळे तसे वटारोनी ।

लॉटेके दटावितां त्या अनुकृति करि थेठ ऐट आणोनी ॥ ३५ ॥
ठेवुनि हात चिमुकले पाठीवारे, वांकुनी म्हणे कोणी ।

५ भाऊ! पुसा ' भटो,' मज ' आणियलं काय कोकणांतोनी?' '॥३६॥
ठेवुनि वीतेवरतीं वीत वदे एक ' झाड काश्यार्चे? ।

भाऊ! पुसा मला हें, आंबे तोडू नका परी त्याचे!!' ॥ ३७ ॥
दोघे पाठीवरती चढले मजला करोनिया घोडा ।

“श्यां ह्यां! म्हणती, देती कोमल करिं चोपही न कॉथोडा ॥ ३८ ॥
रागावुनि बाळा तें एक वदे त्यांस ' रे! चला सोडा ।

व्हा दूर भाउ माझे! कसला त्यांचा करीतसां घोडा!' ॥ ३९ ॥
वदती तेव्हां ते तिज ' होई तू तूंच दूर! भाऊंची- ।

आम्ही सारी, भाऊ अमुचे, नाहींस तूं मळी त्यांची. ॥ ४० ॥
रडवे गोरंमारं तोंड करोनी सुता पुसे माते ।

“८ भाऊ! तुमची ना मी? सांगा कांही तुम्हा तरी यांत! ॥ ४१ (
क्षणभर मोज कराया तदा नकाराथि मान हलवोनी ।

: नससी माझी तं गे! मी न तुझा ' बोलिलांचि हांसोनी ॥ ४२ ॥
पाठिंबा हा माझा मिळतां जेफारुनी मुले सारीं

चिडवाने परोपरीनी आणित रडकुडिला तिळा भारी ॥ ४३ ॥

“ काळी काळी दि्सासि, न अमुची तू? एक बोललं हसत ।

: चिपटीभर कोंड्याला दुष्काळी घेतळें तुला विकत? ॥ ४४ ॥
माता जवळाचे होती हंसत उभी परम कोतुकं तेर्थे ।

जाउने धांवत पाही बाला जां तिज घरावया हाते ॥ ४५ ॥

2 रा.] माळ तूं मला ! ८ण

“हु हुं! शिवू नको मज! माय वंदे तो धरोनि पदि सोगे ।
उसन्या आविभार्व दापित सरली हळू हळू मार्ग ॥ ४६ ॥

मार्ग माय सरे जश्ि बालाही तिजकडे तक्नी धांवे ।

विनवी सवाचे ' तुझि ना? आहे मी सांग सांग गे पारवे! | ४७॥
अंतःस्मित दाबुनियां माय वदे ती ' तुझी न मी आई ।

वेडी खुळीहि असली अमुची मुलगी असेल काशि बाई! ॥ ४८ ॥
: देडनि चिपटीभर मीं कोंडा दुष्काळि कातकरणीला ।

त्या तव आईंपासुनि विकत तुळा घेतलं जसा पाला? ॥ ४९ ॥
तो तों यत्न करी बहु मातेला ती बळेचे घरण्यातें ।

परि ती स्वमनोरंजनतत्पर माता शिवू न दे तीते॥ ५० ॥
हिरमुसली बाला ती निश्चल निःशब्द दान उाभि राहे ।
गहिंवराने साश्रनयनीं केविलवाणी अम्हांकढे पाहे ॥ ५१ ॥

देति न उत्तर कोणी करिती उलटा विडंबपारेहास ।

पाहुनि हताश झाली विरघळुनी लागली रडायास ॥ ५२ ॥
लोळे गडबड भूवारे उठुनि बसे डोळ आणि रुसव्याचा ।
फुगवुनि गाल चिमुकले करि चंबू ती सुरेख तोंडाचा ॥ ५१३ ॥
बुझवण तिची कराया सानें भावंड ते तिचेजवळीं-|

जाडने वात्सल्याने कोमलकरपाशि आपुल्या कवळी ॥ ५४ ॥

“ ताड! उगी ललूको, बांधू गे! घल उन्हांत भाऊर्चे ' ।

वदुनी पुनःपुनः तिज उठवी ओहढूनिर्या तिचे भोंचे ॥ ५५ ॥
इतर मुरले चिढवाया पुसती तिज “ सांग सांग कोणाची-|

असखी ताई! तरि तू?' वदली ती “मी ' हळूच ' देवाची ' ॥५६॥

१६. माल तू मळा!
[ प्रसंग --दिवाळीच्या दिवसांत एका मित्राकडे गेला असत; त्याचा धाकटा
मुलगा एका हातांत मातीचा घोडा ब दुसऱ्या हातांत तमांचा घेऊन खेळतांना
आढळला. घटकाभर मौज करावयाकरितां म्हणून मीं ता तमांचा घेतला, त्यांत टिकली

८६ हृद्यतरंग. [ वरंग

बसविली व ता त्याच्या घोड्यावर झाडण्याचा आविर्भाव आणिला. त्या बळीं जो
प्रकार घडला त्याचे शब्दचित्र खार्लाल कवितेत आह. ]

पद्‌॒ ( चाल - किती तरी पहाटेची वेळ... ... 9

: नतो, नतो, घोद्याला मालुं नतो, माळ तू मला? ॥ घु० ॥
कवळुंने निजकर५ाझ्शीं । क्रोडाहय हृदयाशी ॥
धारेत धरित खरूपराशि-। बाळ बोलला ॥

बाष्पाकुल दानिवदन । भीतहरिणबालनयन ॥
तुहिनविद्ध कमल सान । तेवि शोभला ॥

हृदयांतारे खोल खोल । शिरले ते करुण बोल ॥।
कारेत दृष्टि लोलदाल । बुद्धि आकुला ॥

हृदयात कंप सुट्नि । सद्विचारवायु उठ्‌नि ॥
हपेमेघ तेवि फुटुनि । झरर वळघला ॥

काय मना बालाची । स्थिति-उक्ति न तुज जाची? ॥
नव गुरुचा लाभ हाचि । समज जाहला ॥

ज्यास तय बघ म्हटलं । अभिमान कॉ 'अपुल ! ॥
समयीं त॑ जारे नडलं । त्यजि न त्याजला ॥।

निरख निरख आत्मकाति । कार विवेक मूढमती ! ॥।
काय वदे हृदार्यि अती । खंति ये मला ।॥

“बंधु ' ' बंधु ' म्हणुनि ज्यासि । नित्य मिठ्या मारितोसि ।
ऐन सर्माये वंचितोसि । लाज ना तुला ॥

वदासे जिला प्रेमखनी । सुखसारेता प्रियकारेणी ॥
पारे शिरतां चोर सर्दाने । लोटिसी तिला ॥

वदासि जिला शहशिवदना । मघुवचना मृग्रनयना ॥
निजवदास्वाभरणा । सद्नमंगला ! ॥

काव्य गनि यह्विळास । प्रथम मधुर चुबनास ॥
स्मरुनि कारेसि रोदनास । वंचिसी तिला ॥
स्वगोहुनि जन्मभूसि । रडद शतं वानितासे ॥

३ रा. ] पुथून ताकला ! ८७

स्वार्थसमार्ये पारे तिजसा । निंदिसी खला ॥
अजुन तरी उमज उमज । स्वाभिमान परज परज ॥
बारवच स्मर सतेज । शिवद जे तुला ॥१ ॥

अळावयळ कक्यणणणण१णण१णणणी

१७. पुथून ताकल। !
(आया.)

श्रांतमने जडपददि मी आला पाहुन ग्रहयास परतून ।

आलीं हांसत बाळ, चंद्रागमनीं चकोर धांवून ! ॥ १ ॥

कोणी मत्कर ओढी, कोणी धारे उत्तरीय वसात ।

घाली गळां मिठी कुणि, कोणी कवळी सवचि चरणात !॥ २॥
दिसतां न वत्सवुंदी ' वनमाला वत्सला सुता मज ती ।

मी जो पुसं न दारामागुनि ' होगा? करीत ये पुढती! ॥३॥
प्रेमभर म्यां तेव्हां लगबग त्या बालिकेस उचलोनी ।

किति चुबिल परोपारे हर्षे तिज इढ घरून भूजकोणी ! ॥४॥
होतां न तृप्त येणे पूर्ण करने घ्यावयास इच्छा मा, ।

“दु गोड गोड ' वदलां * पापा मज एक आणखी नामा?! ५॥
“ थांगा आदों ' वदली बाला, ' मद काय आनिला थाऊ,! ।
“ह्या मद मग मी देव्ये पापा हा गोल इकळ्चा भाऊ! ! ॥ ६ ॥
पारे मी न हं पारेसितां उभय तिच गाल चुंबिले बहुत, ।
सोड़ाने खालीं वदला ' खाऊ देऊ उद्यां तुला! हंसत! ॥ ७॥
झालें; निमत्त पुरलू; तुरुतुरु जाऊन कापरा गांठी ।

फुगले गाळ चिमकल पडले क्षणभर कुलुपक्षा ओठी! ॥ ८ ॥
बोले काय पुनरपी बाला ती मत्समीप येऊनी, ।

“हु हू भाऊ ! थाऊ देतां पापाच काल कीं पुथुनी!!॥९॥
खाऊ न आज वद्‌तां बोले “हा ताकिलाच पापा ' ती ।

: पुथुनी, ' काढि खरोखर निपद्धनि तें गाल चिमुकल्या हातीं ॥$०॥

डट्ड

हदयसरंग.

[तरंग

“नाहिच प॒थला' 'पुथला' 'नाहिंच' “पुथला' 'मुळींच गे नाहीं? ।
: पुथळा अगदीं पुथला पुथळा बल का न लाहिला कांही! ' ॥११॥

न सरे ' नाहीं ' माझें, ' पुथला ' न सरे अखेर चिरर्डाला।

गेला प्रकार, आली बाला ती थक्कांने फाराचे रडीला! ॥ १२ ॥।

रागारागाने ते चंबुनि मज रडत बालिका बोले, ।

“ नाहीं प॒थला तलि घ्या पापे हृ पलत आपुले थाले !'॥। १६ ॥

डड रड ती

१८, सुविचारविहंग.

पद्‌ (चाल-चंद्रकांत राजाची.)

नस कवी मी; गोरवितां कां मजला मघुवचनीं ॥
व्याधाहूनहि महा नीच आते दुष्टवाद्धि असुनी ॥ घु० ॥
घनलोभें तो वधी नराधम ' वाल्या ' बहु जीव ।

पारे मी माझीं वर्दी अपत्ये करितां नच कींव ॥
एक सांगता परा खरोखर इतरांचा घात ।
शब्दानेही कधीं न केला नच व्हा भयभीत ।।
नका घाबरू परिसा माझे चार शब्द कानीं ।
सारांश महुत्त सांगता घ्यावं त ध्यानी ॥ १ ॥।
देहपुरीच्या नागारेकांचे इच्छित पुरवाया ।
जीवात्म्याने सचिव नेमिळा अपुला मनराया ॥
श्रवणचदजी नयनदासजी मुनिम दोन त्याचे ।
चोकस मोठे कार्यकुझल ते ब्यापारी खाचे ।॥।
स्वेच्छेने ते विश्वाच्या या बाजारामधुनी ।

विबिध वस्तुंना तत्परतेन घेती कीं भरुनी ॥ २ ॥।।

श्रृतिनेत्रांच्या वेश्ीवाटे माळ आंत नेती ।
पुररथामिनी मतिदेवीला सवे दाखवीती ॥
साक्षेपाने आनद ती ठेवुनि तो घेते ।
शातुर्याने तदा तयाची निवड गोड कारेते ।।

2 रा.]

सुविचारविहंग.

हृद्यनभश्चर विचारपक्षी रम्य वस्तु बघुनी ।

झडप घालुनी वराने तयावरि, घेता उचलोनी ॥। ३॥
देखत देखत घडतां असली परमहानि, हाय! ।
कोणाला तारे वदा सरळ हो साहवेल काथ? ॥
ओढनि वेगें रसनारज्जू मी मुख-चापाची ।
शब्दशरांची वृष्टि करोनी विहग वर्षी साची ॥
मृतविहगांचीं कलवरें तीं जीं ही तुम्हि बघतां ।

कोविं तयांचा निर्जावांचा गोरव हा करितां ।

कांडी जाती उडुनि नर्भातरि शररव पारसोनी ।
विगतर्वाये मी तयांहि कारितो अन्य उपायांनी ॥ ४ ॥।
ओष्ठांचा या कराने सांपळा वदनद्वाराशा ।

लावितस मी पळते पक्षी त्यांत धरायाशी ॥

विहग परी ते धूर्त महा हो! येति न बाहेरी ।

श्वास कोंडुनी जाति मरोनी कोण तयां तारी ॥
ओअत:सिंधू महा तळासी वरतीं हृद्रगन ।

स्थान न कोठें पद टकाया जाती बहु थकुन ॥

पटपट पडुनी पारावारीं गेले ज बुडुनी ।

दावायातं भाणुने मार्त कोण क्षम भुवनी ॥ ५ ॥
श्रीकृष्णाने मातेसाठां मत बंधू अपुळे ।

आणुनि जस प्रेमानंदे तिजला भेटविले ॥

सुविचाराचे विहंग माझे तेसे आणोनी ।

दया करुनिया दुभोग्या या देतिळ का कोणी ॥

लीन अनंतीं झाले ते कां परत फिरुने येती ।

वेडया चित्ता! साड कल्पना फोल जाण बा! ती ॥
एकांतीं तूं ध्यानी त्यांच्या जाशैल रंगोनी ।

तहंच त्यांचे सुखकर दश्शेन साध्य पुन्हा मानी .. ३ ॥

र रः

८९

९० हृदयतरग. [ तरंग

१९. किती तरी बाई ही लांबण!

[ प्रसग:---एकदां मा सपारवार जुन्नारास जात होतो. जुन्नर व नारायणगाव
यांत अंतर ९ मेलांचे असन मध्ये गांववीव कांहीच नाहा! तो लाबीचा प्रवास
विशेष कंटाळवाणा व त्रासदायक वाटल्यावरून पत्नीचे तोंडून वरील शब्द सहज
निघाले ! याबद्दल विचार करांत असतां प्रस्तत कविता तयार झाली. ]

पद (चाल--अभाग्याचे घरा बाबा......)

अल्प अस्ता हा प्रवास दयिते! तापाचे काय तुला ।
नवल वाटतं चित्ती मोठे खद तेविं मजला ॥ धु० ॥
जीवितरूपी प्रवास सखये! जो तू आक्रामिला ।
आजवरी गे! त्यांत तुला का शीण न वद झाला? ।
अशा प्रवासी जीवपांथ हा कायायष्टीला ।

धरुनी चाले आस खाद्य हे बांघुनि पाठीला ॥ १३ ॥
प्राक्तननामं मा्गदशकासह हा बघ भार्ये? ।
विषयारण्यीं कला भ्रमतसे हाय ! हाय! आर्य ।
मोहतरूची त्यांत पसरली छाया घन जाये ।

तसं संचरे मायातम तें कांपावे दष्टींला ॥२॥

मनः:शल हा अलंघ्य़ तेवी चित्तवासनांच्या ।
संकल्पात्मक वैकल्पित गे गुंफा किति साच्या ।
लाभाच्याही गुहा केवढ्या सारेता तृष्णेच्या ।

फू फू करुनी कश्या वाहती भिवर्वाति चित्ताला ॥ ३ ॥
अज्ञानाची दलदल मत्सरपन्नगफूत्कार ।

अहंकार हा मतगजापारे कारेतो चीत्कार ।
क्रोंधकेसरी करी गजेना भीषण अनिवार ।

कामाभेल् तो धनुटंकारे वेधी हृदयाला ॥ ४ ॥
जन्मापासानि अशा प्रवासी चालत तू अससी ।

तरी गमोनी सान सुखदसा कांते! तो तुजसी ।

४ रा. ] रसाल व तरुच्छेदक. ९१

प्रहराची ही वाट गमावी तापद॒ काय अक्ची ।
: किति तारे बाई लांबण! ' वद्‌सी विचित्र तव लीला! ॥०५॥

२०. रसाळ व तरुच्छेदक,
( चाल--भूपती खरे ते वेभव.. ... 9
रसाल:-कां नरा घालिसी घाव असा या देहीं ।
अपकार तुला मीं गमते कळा नाही ॥ घु० ॥
वाहतो कसा हा हात तुझा उचलाया ।
हा तीत्र परछु वद॒ माझ्यावरती सखया ! ।॥
मी मोहक सोरभराजशी, नाहि का? ।
मी आश्रय सुरस फलाझा, नाहि का?।
मी सोख्यद रविततप्तांशी, नाहिका? ।
कर्रे ज्यांत मनाने विचार सखया कांहीं ।
ही नसे तुझी कृति काय अन्यथा पाहीं ? ॥ १ ॥
तोंडितां दले मम मंगल साघायातं ।
कारितसां अमंगल संतत परि काँ मातें ।॥
वाहतां शिवाला निज शिव व्हावे म्हणुनी ।
मंजिऱ्या मदीया अशिव मला हो! करुनी ॥
पारे नव्हां तुस इतुक्‍्यान, तुम्हि सुधी ।
खंडितां मला शस्त्रांनी मधिमधीं ।
मारितां शिरीं दगडांनी तुम्हि सुधी ।
सोसुनी सवे हे सुखवीर्ता सुफलांहीं ।
परि कधि न विंधिर्ता कोणा कटु वचनांहीं ॥ २॥
परि आज राजसा ! प्रसग जीवावरतीं--
पातला, म्हणुनि हें वदला तुजला सुमती "
लागतो ऊस बहु मधुर म्हणोनि बा! तो?
वढ्‌॒ कोणि तरी का समूळ सारा खातो? ।॥

रे हृद्यतरंग. [ तर

हे नसे वेड का सांग, तू मला ।
मम नको मानु तूं राग, प्रेमला ! ।
तू विचार करुनी वाग, निमेला! ।
बोधिळं बोळ बहु बोलाने बघ बा ! हृदयी)
ताडुनी तरी; तुज दूरदृ्ट्ि का नाही? ॥ ३॥
तरुच्छदक:- तापसा ! तरुवरा! ताता! तव हे बोल ।
झोबती अंतरा विंधुनि भेदुनि खोल ॥
या तात्विक गोष्टी सगळ्य़ा मजला कळती ।
संक्षुव्ध भकेने वृत्ति परी नाकळती ।।
जळतसे ज्ञानकलिका ती, कोमला ।
मतिनीति लयाला जाती, सोज्ज्वला ।
धारणाशक्तिही होते निबेला ।
जो डोंब भुकेचा पोटिं भडकतोा पाही ।
मग नुरे कल्पना पापपुण्यही कांहीं ॥ ४ ॥
थ्रेमान मुलांनी घरीं भुकेने केळें ।
खावया द्यावया पारी न तयांना उरल ॥
वस ना तनूत झांकायात घड कीं ।
पाहतां कुणा ही देना न भर घडकीो? ।
निंद्य हे कमे म्हणुनी मी, करितसं ।
भार हा शिरी दोषांचा, घेतर्स ।
निरुपाय तरो! मी झालों, करु कसे? ।
ना जळे जारे फिरं पोट दिल्या मी दाही ।
तारे सख्या स्वभारवे सत्य नीच मी नाहीं ॥५॥
रसाल:- हॅ साच जरी बा! शीघ्र घाव तारे घाली ।
तुज रुचेल तं तं माझं कारे या काळीं ॥
मी सिद्ध राजसा! त्वदुर्थ द्याया प्राण ।
मनि घरीं न शका घाव हाण कीं हाण ॥

३ रा.] प्राति कॉ भीति! १!

भंगुरा तनू ही जाणें, कधि जरी ।

लावणें उक्त उपयोगा, तिज तरी ।

हाच कीं श्रेष्ठ पुरुषाथे, वेखरी ।
विनवितो म्हणुने कॉों आटप रे! लवलाहां ।
ही मान लवविली तुझ्यापुढे मी पाही ॥ ३ ॥

२१. प्रीति कां भीति!
( चाल--उद्यां बघ जाते... ... )

प्रांति को भीति । वरु कोणा पडली भ्रांती ॥ घर ॥
स्वयेमन्य या स्वकीय दुहिता । विवाहयोग्या योवनभारता ।।
झाल्या ऐसं मन हें बघतां । विमोहित झालं । नाताचे बंघन तुटले! ॥१॥
प्रीतीसर्गे पारिणय ठरला । भीतीनें परि कर कार घारिला ॥
वद्ल॑, ' मी हा स्वमन वारेला । पाहतं यातं । काशे आतां प्रांती वारेते!'२
ओवाळुनि कर भीतीपुढती । सरसावानेया वदली प्रति ॥
८ अली राक्षसी दिससी कुमती । टाकसी पाश । परि करील तव तो नाश '॥
माति देवी मग उभय मुलींना । जवळ घेउनी वदली त्यांना |
“८ कलह न समु'चेत कुमा(रकांना । असावें गोड । वाणीने पुरती कोड! ॥४॥
चातुर्याने निज लीलांनी । घ्यावे पुरुषां मोहित करुनी ।।
षष्टपणाने स्वकायेहानी । होतसे जाणा । नच वाणी ही अवमाना? ॥५॥
प्रीती बोले ' माझा महिमा । अगम्य बाई आगमनिगमां ।।
मम लीलांना नाहीं उपमा । जसे मी झाले । देते, हे जग आंदोले ! ॥ ६॥
सुर नर किन्नर माझ्या मंत्रे । फिरती जेसी चाळाविं सूत्रें ।
मत्करिंची ही केवळ यंत्रे । गोतमीमोह । इंद्र न का श्यापा लाहे? ॥ ७॥
नारद असुनी इतुका ज्ञाता । त्याला माझी व्याधी जडतां ॥
स्वयें विनटळा तदा योषिता । होसही फिटली । साठ सुतां नारी व्याली ! ८
उग्र तपस्वी सुत गाघीचा । अपर विधाता या जगतीचा ।॥
विषायेजनांपारे घांवे साचा । मेनकेपाढी । घुनिरूपं स्वगो गांठी! ॥९॥

९४ हृद्यतरंग. [ तरंग

सीतेसाठी सुनिविश्राम । ' घुकुलदीपक मेघड्याम ॥

पूणेब्रह्मा जारि जितकाम । सेरावेरा । फिरला जणुं गरगर वारा! ॥ १०॥
धवल कोमुदी वसनाभरणीं । मधुमासाची नटळी रजनी ॥

वब्जुलकुंजी यमुनापुलिनी । रंगुनी गेला । मनमोहन मुरळीवाला! ॥३१॥
वेणुध्वाने तो पडतां श्रवणीं । तन्मय होडाने बहवरमणी ॥

धांवत सुटल्या वणवण विपिनीं । वेड्या झाल्या । हरिरूपीं रंगुनी गेल्या! १२
सुरलीनादे तृष्णा हरली । आद्ध बुद्धही सारी सरली ॥।

वृत्तीमाजीं वृत्ति म्रालळी । परात्पर घाम । हृदर्यि घुमे नादबह्य! ॥ १३ ॥
अजुड सृष्टिही राहो बाई! । अचेतनेची नवलपराह ॥

०

शांत मनानें पाहुनि घेई । प्रीतिची माव । काशि नाचवि जग हें सर्व! ॥१४॥
माधव येतो नटे वनश्री । अभिनव गिरेवर चुबि नभःश्री ॥

रविकर कर्षोते सागरलहरी । ललित ही चपला । पाझरवी सांद्र घनाला!! ॥
क्रोधावेक्षं भीती उसळे । वदे, ' मला तव ठावे चाळे ॥

नारदे तव हें जग जारे हुरळे । ऐकतां नांव । माझी त्या कळते माव! ॥१६॥
मी मी म्हणते जे रणछूर । धाकं माझ्या ते नरवीर ।॥।

हतबल होती जारी बहुधीर । सुटे आवांका । घेयाची येते शका !॥ १७॥
गरगर फिरते माझे नयन । तसं भयंकर मम हें वदन ।॥

पाहुनि होइ न वश मज कोण? । माझ्या ठायी । जग सारें तन्मय होई! १८
हिरण्यकश्लिपु प्रऱ्हादाला । वदे ' तुझा हारे दावी मजला

* नरहरि ' ' नरहारे' जपतां झाला । नरहाररूप । पापकूप दानवभूप! ॥१९॥
वसुदेवाचा अष्टम तनय । दावी कंसा सतत तो भय ॥

कोण तया मग देतो अभय ! । अशगना पानी । कृष्णाविण न दिसे कोणी! २०
यमुनातीरी तव गोपींची । झाली स्थिति जी तीच तयाची ।

वद लीला ही तारे कोणाची ? । तुझी कॉ माझी । साक्षी या व्यासगुरूजी २१
गगनकळृष्ण हं भूतल कृष्ण । भुवनकृष्णही भाया कृष्ण ॥

जिकडे तिकडे भरळा कृष्ण । कंसपण गेलें । कृष्णरूप त्याला आळ! ॥२२॥

३ रा. ] कमी मेली! ९"

ल॑कापातिचे असेंचि झाळें । रामरूप जग त्याला देसले ॥

* मीतूपणही अवघे सरले । पेटली होळी । कोण तनू मग सांभाळी? ॥ २३ ॥
संदेहाच्या गांठी सुटल्या । संकल्पाच्य़ा उकळ्या मिटल्या ॥

मानपणाच्या नाड्या तुटल्या | शब्द निमाले । तेजात तेज मिळालें! ॥२४॥
कुंभारिण निज मृण्मयसदनीं । कोटक यत्न ठेवी भरुनी ।।

दावी भय त्या धाका धरुना | त्यास बजार । कारे रांचान वारंवार! ॥ २५ ॥;
: राक्षसीण ती कुंभारीण । आतां 4उनि केदासीण ।।

करील माझे दुघेर छळन। टोंचनी प्रबला । मज कारेल अधामेला! ' ॥२६॥
येणें कीटक तन्मय होई । कीटकपण तें विल्या जाई ॥

कुंभारिण तो हो लवलाहीं । जातसे उडुनी | त्या मृण्मय गेहामधुनी!। २७
श्रेष्ठ न कावद माझा खळ? । तव लोलेचा याशीं मेळ ॥

न बसे प्रात! एकहि वेळ । अशी ही कांही । अद्धत मम करणी पाहीं! ॥२८
पुरे अतां हा वादविवाद । मो लझाचा त्यजिला नाद ।॥।

नको नको ती मजला ब्याद । सुखानं रंषे।र्‍ या कोंब मनाच्या सर्ग! ।॥२९॥
कुमारिका मी अखंड आतां । राहुनि जगता दाविन सत्ता ॥

काथि न कुणाच्य़ा जाइन हाता । घिग्घिग्‌ जीणे । परावलंबी लाजिरवाणे ३०
विवाह नच हा पारि ही बेडी । अनुभव घेई संशय फेडीं ॥

नको विश्वसू मी जड वेडी । आजि अविकार्य । होवो तव मंगल कार्य! ॥३१॥

२२. कमी मेली!
(साक्‍्या.)

मरणद्वारी बालक बसल जीव पाखडाी माय, ।
मुळुमुळु रडुनी असवे गाळी थकतां सवे उपाय ॥ १ ॥
जवळ शेगडी रसरसलेली सुंठ भाजुनी चोळी ।
काढी कोणी रस आल्याचा कोणि उगाळी गोळी ॥ २ ॥
वेद्य आणिला होता, होत्या जमल्या आयाबाया ।
कोणी कांहीं कोणी कांहीं काथेती ओषघ द्याया ॥ ३ ॥

९६

हृदयतरंग. [ तरंग

आयुष्याची दोर तुटली कोण तियेला सांधी ।

घनमालेचे मणि ओघळले कोण पुन्हा ती बांधी ॥४॥
कंठ घुरुघुरू वाजे अचके शेवटचेही आले ।

केचा आहे! केंचे बाबा! शब्द मुखांत निमाले॥ ५ ॥
सुटल्या नाड्या, थिजले डोळे, अंगहि गार जहाल ।

श्वास न चाळे सवे अटपले सूतहि नार्किंन हाले ॥६॥
जिकडे तिकडे उदासीनता कोणा कांहिं सुचेना ।

कुढेहि लपवा तोंड, बाळ तो डोळ्यांपुढाने हलेना ॥ ७॥
दोघे उसासा सोड़ाने आजी, बाळक मांडिवरून ।

ठेवी खाला, ' गेळा! झारे! ' कष्ट फार वदून ॥ ८ ॥
शब्द न जा हे कानीं आले वेडी माय जहाली ।

फोड़ान दुःखं हंबरडा ती धूळ मस्तकीं घाली ॥ ९॥
उभय करांहीं पिटी मस्तका बडवी तेस ऊर।

वदे ओरडे, “कसा जाशि रे टाकुने मजला दूर'! ॥। १० ॥
: हाय सोनुल्या कुठे जाशि रे! कुठे माणका जासी ।

कशी येडं र! कुठे येउं मी तुजला पाहायासी' ! ॥ ११ ॥
सुल जाणतीं रडू लागलीं बघतां रडतां माता ।

गोकुळ होतं संदर घर जे इमशान झालं आतां ॥ ६२ ॥
बहिण धाकुटी कमळी त्यांची केवळ अलड पोर ।
बालमृगीपारे फिरावे सभोती डोळे काळेभोर ॥ १३ ॥
सवेजणांना बघतां रडतां चुकूर चित्तीं झाली ।

धीर धरूनी हळूहळू ती दादापा्ी आली ॥ १४ ॥

हात चिसुकळे गळां घालुनी वदे तयाला काय ।

५ नको ळलू मी थाकर देऊं काय लागळं हाय ॥। १५ ॥

५ आहें कां ले! लळते ऐथाी, पोट दाबुनी पाही ।

आदी का तिद॒ बथे घळोती, हंग देत कां नाही? ॥ १६ ॥

३ रा. ]

दुष्काळांतील मायळेक. ९७

८ भाऊ कां पन ललतो दादा ? माल कौनीं त्याला? ।

भूक लागली तल मी देत्ये काळू माघा थाला ॥ ९७ ॥

“कां ले! बोळत नाहिंथ अधुनी? दुखत काय कपाल? ।

तोलू का मी? थांब थांब पन घेउनि येतं बाल! ॥। १८ ॥

“हो पन दादा! गंगू म्हनते ' बाल आमते मेळ! ।

तंपी म्हनते “ मेळ नाहो बाप्पाने तं नेळे' ! । १९ ॥

५: बाळ तांगळ निदलं आहे तेर्थे आदाोपाळछी ।

मेळे म्हजे निदलें का ले! आनु काय मी त्याऊी! ?) ॥ २० ॥
वदे न दादा हाब्द एकही पाहुनि ऐसं बाला ।

मनीं हिंपुटी झाली गरेळी आइस सांगायाला ! । २१ ॥

एक गळां कर हळू घालुनी पद्र धारेत दुसऱ्याने । ७
वदे तिला ती “बाळ उथल को, ळलसी किति मोथ्यान १॥ २२॥
लागे भजे होय तुला का बाबा? त्यांथ घलांत ।

येडं न दे मी! ' वदतां मिळळें बक्षिस एक मुखांत ! । २३ ॥
न वदे कोणा शब्द एकही कुणी न कांही सांगे ।

पाहुनि ऐसं निजे बालिका फुंदत दादामार्गे ॥ २४ ॥

मृत बालाच्या शवसंस्कारानतर किंचित्‌ काळें ।

जरा स्वस्थता हातां चवकाशि जीवंतांचा चाले! ॥ २५ ॥
भानावरतीं येतां माता ' कोठे कमळी गेली?! ।

जो न विचारी, वदे बालिका हंसत “कमी गे मेली! ॥ २६ ॥

२३. दुष्काळातील मायळेंक.
( चाल-चंद्रकांत राजाची कन्या. )
मृदु अको या बालक माझें मरणान्मुख पडळ ।
माया केसी येह न कोणा निष्ठुर जग झार्ळे ॥ घु० ॥
खाती सगळीं आनंदाने मी परि उपवासी ।
अज्नाविण हें बाळ तडफडे दया न कवणासी ।।

शर्ट

हृदयतरंग. [ तरंग

ज्या नेत्री मो परमे काजळ घाळांने दिनरजनीं ।
चपल ठेविली रष्टि तयांची गेले ते थिजुनी? ॥

गेंद गुलाबी गाळ मनोरम निशिदिने चुंबूनी ।
व्यथित मना या प्रसज्ञ केळे गेले ते बसुनी ।॥
माखुनि तेळ॑ चराणि न्हाणिली प्रेमे तनु ज्याचा ।
तन्मृदुलांगी कशी पसरली छाया मरणाची? ॥

बोळ बोबडे वदुनि मजपुढें मजला रंजविले ।
हास्यवदन तें एकाएकां म्लान कस झाल? ॥

“ विठ्ठल ' म्हणतां टाळ्या पिटुनी मज आनंदावेले ।
कोमल कर ते आजी प्रभुजी ! निःसत्त्वाचे पडले ॥
चंबू कवणा, कुणा बाहु मी, केसे दिन आले ।

माया केसी येह न कोणा निष्ठुर जग झाले !॥ १ ॥
परदेशी ही दुबळी बाळा! भणंग तव जननी ।
टाकाने कसा जासी सखया! तिजला बालपणा? ॥
स्तनयुग्मी या फुटल्या सुटल्या धारा बघ बाळा! ।
मुख ळावीं या केसा आला तुजला कंटाळा ! ॥
मोक्षदेशिचे केणे भरुनी जासी केलासी ।

नको टाकु मज इथे एकटी योग्य काय तुजसी ? ।॥।
जनकास्तव तव नेत्र जेधवां रडुनी सुजवियले ।

“ पहा मजकडे? वदुनी ऐसे मज तं ज्यांतविले ॥
आतां कोणाकडे बघूं मी वद वद घाबरल्ये ।

काय पाप मा केळ न कळे सकट ओढवले ।

द्या बायांनो! पाणी कोणी डोळे ही मिटले ।

माया केशी येइ न कोणा निष्ठुर जग झालं! ॥ २॥
किंचित्‌ उघडुने नेत्र तेघवां बाळ असे बोले ।
“नको जननि गे! शोक करू तं दार्दिन तव सरळे ॥

₹्रा.] लक्के पेथे टक्के अंबे.

जाउनी पुढती विनविन हारेला सुखि'तुज करण्यासी ।
ये मागोनि शांत मनानें राहु मरभुपार्शी ।॥।
विनवी प्रभुला कांस धरोनी बळकट घेयांची ।
नको भाकुं तूं करुणा माते! प्रभविण अन्याची ॥
जाता मी तुज पोट एक गे पाहि कमी झाल ।
तितुकी चिंता गेली तव ती वाइट नचे घडलं? ॥
9 4 मर
बोलुनि इतुर्के कंठीं त्याच्या घर घर तें झाळं ।
हाय ! हाय! ते शेवटचे त्या अचकेही आले ॥
पुत्रसखा मा सवेस्वी कौ प्रभुजी ! आंचवल्यें ।
माया केशी तुजहि न आली? निष्ठुर मन झालें! ॥ ३ ॥

२४. लक्के पैथे लके अंबे,

साक्‍्या.

रविवाराचा दिवस सुटीचा बाळां आनंदाचा ।
खेळायाचा उघळायाचा मोजा मारायाचा ॥ १ ॥
वडीलधारी थोर माणसं घर्री न कोणि बघून ।
सुलासुळांनीं खळ मांडिला एक्या ठायि मिळून ॥ २॥
बाजाराचा खेळ योजिला पूर्व सिद्धता झाली ।
दाणागोटा कुणीं आणिला कुणी फळांची डाली ॥ ३ ॥
वाळू आणुनि लहानमोठी निवडुनि काळीगोरी ।
भरुनि बोळकीं कारिति विकाया सिद्ध बाजरी ज्वारी ॥ ४ ॥
बारेक बारेक शेख पांढरे तांदुळ जिरवेलीचे ।

गारा कांदे खडे बटाटे प्रकार हे गमतीचे ।॥ ५ ॥
तुळशीमधलळी माती आणुने सुकी चह्ाची केली ।
रवाळ खाक्षी रांगोळीही साखर नामी नेली ॥ ६ ॥

१०७ हृद्यतरग. [ तरंग

कशी हिरवीं रांठ उंबर केळे अंजिर त्यांचे ।

कडुनिंबाच्या निंबोळ्यांचे आंबे गोड रसाचे ॥ ७॥
रिंबाथे साक्षेपं सोलनि तराजु केली त्यांची ।

चिंचोके बहु असतां संग्रहि वाण काय पेक्नाची? ॥ ८ ॥
बाजाराची अश्री तयारी सवेपरी होतांच ।

झाळे कोणी वाणी, कोणी गिऱ्हाईकही साच ॥ ९॥
दुकानदारी वसुल कराया भय्या छोटा झाला ।

तिरपी टोपी कानावरतीं सोटा हाती आला ॥ १० ॥

खेळ चढे जें भर रंगाला आलों परत घराला ।

मोठा बाळे सव पळाली रंगी भग जहाला! ॥। ११ ॥
खाक्षा संधी अश्नी लाधतां वेगे ती साघाया ।

सान बाळके सरसावुनियां सजली सवे लुटाया ।॥। १२॥
सवेचि होउडनि फेरीवाली निघती माळ विकाया ।

कोणी म्हणती दहींदूच घ्या कोणी भाजी घ्या या ॥ १३ ॥
एक बालिका निबोळ्यांची शिरीं घेउनी पांटी ।

“आंबे घ्या हो! आंबे घ्या हो! ' वदत फिरे त्या हाटी ॥ १४ ॥
थांबघुनी तिज वदलो, ' दे मज आंबे पेश्याचे की? ।

तिर्न पसरतां कर त्यार्माध मी चिसुट सोडिली लटकी ॥ १५ ॥
पळ न लावितां पोकळ भोजळ ओतुनि माझे हाती ।

“ लक्के पेथे टक्के आंबे? वदली मज बाला ती ॥ १३ ॥
प्रसन्नवदर्ने जाय बालिका टाळ्या पिटित घरांत ।

खजील झाला मनीं विरमलो ठेला थक पहात ॥ १७ ॥

४ भरा, ]

& 128101 1९1६8 नामक एका इंग्रजी चुटक्यांचे भाषांतर.

पतंगाचे बोल.

तरंग ४ था.

--ा-“-_*»०%९८«-०----

(वसंतातिलका )

देवे पतंग चढला नाभे उंच भारी ।

जेथे विहंगह्ि कदा नच घे भरारी ॥

प्रोढी स्वकीय मिरवोानि, मनांत डोले ।

गर्वे बघाने ताळे काय पंतग बोले ॥ १ ॥

“ प्रेमे कल मजकडे जन हे पहाती ।

उड्डाण हें बघुनि विस्मित फार होती ॥
जातां घनानिकट मी मग काय यांना ।
वाटेळ सत्य न कळे मज पाहतांना ॥ २॥
कैस करूं जरिहि होइन मी स्वतंत्र ।

भेदोने जाइन नभा सहजी स॒यंत्र ॥।

देवा ! अहा ! मज कस परतंत्र केळ ।

कस उपाय मम सवे निरथे झाले ॥ ३ ॥
दोरा पहा मज कसा तळिं ओकतो हा ।
जाऊन दे मज वरी करुं काय? हा! हा! ॥
मार्त सुळीं न सहवे परतंत्रता ही ।

वाटे बरा निरय तो जारे ओखटा ही ! ॥ ४ ॥
दावावया स्वबळ ते मग तो पतंग ।
दोज्यास देइ हिसके हसडोनि अंग ॥

ऐसे करोनि मग ते सदुपाय नाना ।

तोडोनि रज्जु सुटला बहु दीनवाणा !॥ ५ ॥

१०१

१9२ हृदयतरंग. [ तरंग

केले प्रयत्त बहु तें गगनी रिघाया ।

गेळे परतु सगळे तदुपाय वायां ।।

एकाकि आश्रय तदीय सुटोनि गेला ।

खाली भराभर पळांत पतंग आला ॥ ६ ॥
होतां अशक्य निजभार सहावयाते ।

नेला मद्दीताळिं तसा बहु दूर वातें ॥

गेळे विचार जिरुनी मनि बापुडयाचे ।
मिथ्याभिमान असणे नच योग्य साचे ॥ ७॥
हे मूढ ! पंख नसती तुजला पतंग! ।

जाझील रज्जुविण कवि नभांत सांग? ।।

वाटे पतगसम हा मम जीव देवा ! ।

प्रत्यक्ष हा कारेतसांचे तुझ्यासि हेवा ! ॥ «८ ।
हा! हा! प्रभा! विसरला त्वदनुग्रहाला ।
नाहीं कधीं माने तुझा सुविचार केला ! ॥

रे ! मद्वितास्तव तुवां पथ काढिला जो ।
उल्लांघेला सतत म्यां मम चित्त लाजो! ॥ ९ ॥
मिथ्याभिमान माने मीं धरिला सदा हो ।
अन्य स्थिती ताशि मिळो मनि इच्छिळ हो ॥
साहाय्यही तव कधीं न अपेक्षिलळ हो ।

तेणें विपत्ति सहर्ता बहु मी अतां हो ।। १०॥

२. सतार!
(उपजाति. )

छेडीतर्स मी समयीं प्रिये! या । सतार जी ही तुज रंजवाया ॥
ती चूर्वजन्या जलदेवता गे! । होती असे कीं वदती द्रुभांगे! ॥ १ ॥

& 81. १101188 ११०01९ च्या एका चुटक्याचें भाषांतर

४ था.] शरदिन्दु. १०३

तिनें ससुठ्टी दिवसा बसोनी । स्वजीवितेश्यार सदा स्मरोनी ॥
मोदानुरागे मधुर स्वनांनीं । गावांत कांत! बहु गोड गाणीं ।२॥
रात्री तिने त्या विमलोद्कांत । सदा फिरावे रमणा पहात ॥

देवोनि तारी जलपृर्ण दृष्टी । व्हावे मनीं तो दिसतांन कष्टी ॥३॥
केल वृथा प्रेम गमे तिने कॉं। त्याच्यावरी त्यांत नसान नेकी ॥
दुःखांत त्यानें तिज लोटियेलें । रडावयाते बहु लावियेल ॥४॥
त्याते तिनें अक्षय आठवावे । उच्च स्वराने सखये! रडाव ।।

कपाळही भ्ूवारे आपटावें । क्षणोक्षणी मूछिंत गे पडावे! 1॥ ५ ॥
अंतीं इढप्रेम तिच बघून । दयाद्वे झाळं प्रभुचित्त तूणे ।।

केळं तये त्या जलदेवतेला । सतार, ही काय अगाघ लाला! ॥ ६॥
ऐसं तिच तं पहिल स्वरूप । जावोनि ये हें जरि काष्ठख्प ॥

गालों तिच्या गे तारे तोचि राग । दिसे तसंही मन सानुराग ॥ ७ ।॥
स्कंधीं तिच्या गरे सखये! प्रकीणे । जे केश होते मद हेमवणे ॥

सुतंतु झाले बघ ते सुयंत्र । ते जाणती मोहक गानमंत्र ॥ ८५

ग्रे! त्या दिसापासाने आजवेरीं । सतार माझी दययिते! बिचारी ॥
सप्रेमशब्दां विरह्वाकुला ती । विलापवाणी 'मिसळीत होती ॥ ९ ॥
मिश्रस्वनाचे परि त्याच बाले! ।) त्वां आजे हे दोन विभाग कले ॥
तेस सतारीसहि शिक्षणास । दिल, विज्ञाला तव बुद्धि खास! ॥ १० ॥
कौं जोवरी मी तव संनिधानां । तिने कराचो अन्रागवाणी ॥।

जातां परी मी बहु दूरदेशीं । तिने करावं विरहस्वनाशी । ११६

जॅ-___€>
३. शृरदिन्दु.
पद ( चाल-आनदी आनंद गडे... ...)
रजनरिजन राकेन्दु । गगनीं उदित कुसुदबंधु ॥ घ० ॥
सुखद सुगंधित शोतलक्ली । अस्हतवषटि हा करी शशी ।।
विगतताप वसुचा विमला । सुक्तपाप कारे हृद्यळा ।।

टाटा

% या कवितेत “ राकेदु' नामक एका हिढी कवितेचा अनुवाद आहे

१७१४

हृद्यतरंग. [ तरंग

निकाम निर्मल नील नभ । शोभे सुंदर सरोनिभ ॥
कुमदतारका । चारुचंद्रिका । मनोमोहिका ।

शीत स्वादु सुधार्सिधु । राजइंस हा शरदिन्दु ॥ 9॥
चंदू न हा पारे मज गमर्ते । मदनछत्र संदर दिसतें ॥
पीयूषार्च पात्र नर्वे । प्रत्यूषा-रबाजचि बरर्चे ।।
सश्‍सुंद्रीरूपाचा । आदशीच कीं शांतीचा ॥
दिगडडनांचा । हा खेळाचा । कंदुक.साचा ।

अथवा प्राचीककेंधू--फल मानू हा शरदिन्दु ॥२॥

न कोमुदी हा शांतिरस । गळे नभांतुनि कॉ सुरस ॥
इंदांगेरींतूनि सुरगंगा । वर्षेतसे ही घवलांगा ॥

कीं मानूं हा विस्तार । हेशदयेचा सुखसार ।।

जे हषोचे । सुरेश्वराचे । गळती साच ।

झरझर लोचनजलावदु । संच त्यांचा हा सिंघु ॥३॥
रघुकुलदीप श्रीराम । गमे इंद मज अभिराम ।।

तशी कोसुदी हो माता । श्रीसीता भिथिलशसुता ॥
मंगळतारा प्रणयाचा । सतीसुमित्रासुत साचा ॥
भक्तिरसाचा । सोज्वलतेचा । बृदह्स्पतीचा ।

तारा दावि भरत बंधु । शत्रत्न हि भ्यगु 'रतिसिंघु ॥४॥
द्रुपदसुताप्रिय पार्थाला । कृष्ण करी ज्या बोघाळा ॥
विभूतियोगीं ग्रातंत । काथेतो अर्श तो येथ ॥

“ नक्षत्री मी ग्रहराज । विलसं जो विध सखभाज ।।
वैभवझाली । प्रभावमाली । तेजे नटली ।

जी जी वस्तु अंशभूत । आहे ती मम जगतांत ” ।।
शारदशोभा अभिरामा । वृत्ति पाहतां गतकामा ॥
नयनचपलता स्थिर झाली । दृष्टि सृष्टिश्या समरसली ॥
किरणजालळं लोचनमीन । धारे हा जालिक हिमकिरण ॥
अनुपम शांति मना मिळली । तनु तप्ता शीतल झाली ।॥

४ था.] राधाजीवन. १०५

अंगीं शक्ति नवी भरली । चिंता ही वेलया गेळी ।।
हद्यारच नव । जे ममोद्धव । फुललं भभिनव ।
सुम तें अपुनि जनबंधु । पूजितर्से हा शरदिन्दु ॥६॥

निबिड व्वा

जर &५९
७, राधाजांवन.
पद ( चाल--भूपती खरे ते... ... )
विषयसूत्र:---भक्तमणिमालामेरु राधस हिणविण्याकारेतां तिच्या एका सखीने
तिला, “काय ग! तुला आज तो कृष्ण कुठे दिसला का? असें विच्रारेल्यावरून
नी सखीस सांगते:-->
सांपडे जिवींचा जिवलग जीवांचे माझा ।
जो असे सखे या ब्रह्मांडांचा राजा ॥ घु० ॥
गे खुळे ! कुठे तो कुठे म्हणुनि का पुसली ।
तव वेड काय हें काय वदू गे तुजसी? ॥
शोधिली मंदिरं गोकुलवृदावानंची ।
जीं मनुजकृतीच्या सीमा सवेस्वाची ॥
पारे तेथें नव्हता माझा पंचप्राण ।
सांगत्ये साच मी याच गळ्याची आण ॥
नृपातिचे सुखप्रासाद, शोधिले ।
मंदिरं तावे धनिकांचीं, हिंडल्यं ।
उपवनी तसं मा भारी, पाहिलं ।
मा त्रिखड केळे, केला गाजावाजा ।
तोम्‌ तननननन हा केला सखये! बाजा! ॥ १ ॥
पारे नीलनभांच्या दिव्य तारकांमाजीं ।
मज दिसे माते ती बिंबित झाली आजी ॥

करथपशाणनाचण शी 0 णा पण पीट टक तलत. पन.

क॑ हण छा? (011019 च्या ' 3९0 80 ४० 808)] शात 1.
या चुटक्‍्याचा ्वानि या कवितेत आहे.

पपपपणा0? १0?

१०६ हृदयतरग. [ तरंग

बघ तसं सखे या यमुनापुलिनावरतीं ।
प्राितिसिकताकागि मज दिस तयाचा मूर्ती ॥।
या ळतानिकुंजीं वसंतवंजलकुजीं ।
या रसाल तरूच्या मंजुमजरांगुजा ॥
दालिंदलीं दिसे ती मूती, बिबली ।
सुभिरुमीं कशी तरि पाहा, रंगला ।
प्रतिरणुमारजि ही तेसी, रेजली ।
या इयामल रात्रीं उइयामनभा हा इ१याम ।
हो इ१यामल यमुना इ्याम जलीं विश्राम! ॥२॥
पसरली मंजुला मधुरा मुरली वाणा।
मोहिनी मोहना घाली जी मोहूनी ॥
पारि नव्हे नव्हे ती मुनिच्या वेदाध्ययनीं ।
ती नव्हे नृपाच्या नीतिविवादामधघुनी ॥
ती नव्हे स्वाथपर गायकगानीं बाई! ।
ती नव्हे तुझ्या या नूप्रशब्दाभिनयां ॥
वायुने किसलय जेथे, हालती ।
झळुझळू जलध्वनि जेथे, चालती ।
कोकिला पंचमां जेथे, कूजती ।
कारे जिथ तसा आलि मंजुल मंजुल गुंजा ।
त्या नादबह्यमा प्राण घुमे हा माझा ॥ ३ ॥
भासला जाइला स्प्ष सुखाचा मजला ।
जो हर्ष कारे तनु पुलकित दोळलविलोला ॥
पारे कुठ सांगत्ये न तो विलासस्थानां ।
तो नसे सुखाच्या राशी ज्याच्या भवनी ॥
तो नखे जगाच्या आनदोल्हासांत ।
तो नसे मदोत्कट सराभक्त गेहांत ॥
पारे जिथे आपदाजन्या, यातना ।

४था.]

राधाजीवन.

कीं जिथे तीव्र दुःखांच्या, वदना ।
कोसळे रडूं भंगोनी, कामना ।
बघ सखे ! तिथे तो प्राणविसांवा माझा ।
रंजल्या गांजल्या दीनां जो अधिराजा ॥ ४ ॥

लाघला तयाच्या प्रेमसुखाचा लाहो ।
जो संतत सखये ! असाचि वाटे राहो ॥
परि नव्हे तदा गे! ' राधा ! राधा ! ' म्हणुनी ।
मज आजंविलें हो मधुमधुरस्सित वचनी ॥
जे दिनी परी गे! सशय मम घेवोनी ।
गांजिळ पतीने मला धारको धरुनी ॥
बैसतां दूर एकांती, जाउनी ।
हतभगा बोट दुःखार्ने, लावुनी ।
रंगुनी तयाच्या प्रेमे, चिंतनां ।
दाडुनी उसळला प्रेमांभाधी माझा ।
भेटला जिवींचा जिवलग माझा राजा ॥ ५ ॥

पाहिला गडे गे! रूपसुधचा सिंधु ।
जो भुलवी डुलवी नयनचकोरा इंदु ।॥।
कौंदला हृदीं जणुं जालें तेलाचा बिंदु ।
कीं गमे मनोहर मन:ःकुसुदवनबंधु ॥
तो नसेचि केवळ इशय एक गे माते ।
जो भरोनि उरला अवघ्या ब्रह्मांडांते ।
संकटे नवनवां येती, प्रतिदिनी ।
ती परी हितास्तव सारी, साजणी ।
त्यांमधच दिसुनी नेमे, येउनी ।
तो घरी हृद्यथि जो स्वजना राजा माझा ।
धावणीं धावतो दीन जनांच्या काजा ॥ ६ ॥

१०५

१.७&

हृद्यतरंग, [वरंग

सांपढ रूपडे, आतां हृद्य़ापाशीं ।
ठेवीन बांधुनी ऐस इढ भुजपाशी ।॥।
लपवीन तयाळा आंत आंत हृदयांत ।
नच कधींच लागे जिथे कुणाचा हात ॥
मजमध सचरे वारं आनंदाचं ।
हे अवचिरः आजी अमोघ उत्साहाचे ।॥।
तुजपरी सपत्नी आल्या, किति जरी ।
खवळुनी असह्यावेशे, मजवरी ।
घावुनी प्राण ह्य न्याया, रिपुपरी ।
हार्रि ही कधि न ये राधा पुरते समजा ।
जॉ भरिरणी तो उभा पाठिज्ली माझ्या ॥७॥

५. माझें फूल कुस्करले !
साक्‍्या.

जों न घेतली उडी रवीर्न पश्चिमजल्धीमाजी ।
पू्वेसागरी अवचित काढी वदन कोण हे आजी? ॥ १ ॥
दिनमाणे का हा आला पुनरपि उलट बुडी घेवोनी ।
सुरेंद्रभुवनी पाजळिला का रत्नदीप हा कोणी १ ॥ २ ॥
कां प्राचीचं कुंकुम दिसत रम्य वतुंळाकार? ।
इंद्राणीचा पडे काय कीं कंठमणी साचार? ।॥ ३ ॥
निजरमणींसहह खेळत असतां नभःप्रांगणीं नाकी? ।
देवेंद्राने दिला झुगारूने सुरत्नकंदुक हा की? ॥ ४ ॥
पडे विहरतां मुक्तामणिमय अलावु कां ईं त्याचे ।
नभःसरा का फुले रम्य हें पद्म सहस््रदलार्चे? ॥५॥
नील दुझाला स्वांग्री घेउनि निजली खी मदनाची!
सुरव्नजुक्ताखचित असे का गिरदि तिची ही साची? ॥६॥

क (2051) कवीच्या ' ]ठि086 ? या कवितेचे प्रतिबिंब या कवितेत आहे.

४ था.] माश फूल कुस्करले! १०९

इंसवाहिनी सरस्वतीचा राजहंस हा हे ।

गगनमानसीं; कीं रंभेचा सुघाकुंभ हा आहे? ॥ ७॥
नीळजवनिका मृदुल करीं कॉ सारुनि रजनीकांत |
प्रसत्मदर्शर्नि त्त जगाला आणी शांति नितांत ) ॥ ८॥
हृद्यमनोहर नयनोतस्सवकर नवनव नक्षत्रांहा

नभ शोभे, हें बघतां चित्त न होई तप्त कदाही ॥ ९ ॥
प्रवालकीटकनिर्मित किंवा सान थोरली बेर्टे ।

गगनससुद्री तरंगती हीं मन्मान ऐसं वाटे ॥ १० ॥

अथवा दीपस्तंभ उभविले संकटदर्ी काहे? ।

त्रास न व्हाया सुरनाोकांना फिरतां ऐस लाहे ॥ १५ ॥

कां जलकेली नभःस्थलीं या कारेतां मातंगांचीं ।

हीं मद्घूणित रक्तलोचनं चमचम करिती साची? ॥। १२॥
अमरपुर्रीच्या राजवीथिका वियुद्रथ फिरवोानी ।

हढतर करितां स्फुलिंग उडले दिसती ते का गगनीं? ॥ १३ ॥
कां ही आर्थे नाठ्याचार्य मंगल परमात्म्याने ।

नाठ्यारंभी रागे उघळलीं सुमन आनंदाने) ॥ १४॥
कमलकोरकें जळीं विह्रतां तोडुनि सुरललनांही ।
अन्योन्यांवर सुद फेकिळीं तरंगती ती का हॉ?॥ १५ ॥
कीं देत्यांनी अमरंद्राचे मंदिर उध्क्स्तोनी ।

लुटोनि रत्ने नेतां पडलीं त्यांतिल कांहिं गळोनी? ॥ १६॥
किंवा त्यांनी दीघेद्वेषे नंदनवन नाक्षोनी ।

कटलपतरूचीं पुष्पे ही का टाकेलि चुरगाळोनी ॥ १७ ॥
गगनींची ही अपूव शोभा कोणी प्रेमल माता ।
निजबाळांला दावित होती प्रेमे गातां गातां । १८ ॥

एक विचारी निजमातेसी ' काय चंद्र हा खातो? ।

जातो कोठे? पळतो कां गे? नीज न का तो घेतो? ॥ १९॥

हृदयतरंग. [ तरंग

आहे रागे भरेल म्हणुनी कां तो ऐसा धांवे? ।

परी देव तो कशास त्यानं इतुके तिजला भ्यारवे?' ॥२०॥
तदा तान्हुळे बालक बोले “ भूत लादली आई! ।

चांदाला त्या, आम नतो मद थोला त्याला देई ' ॥२१॥
ज्येष्ठ कन्यका तिची तदा त्या आनंदाच्या काली ।
स्फुंदस्फुदत डोळे चोळेत जडपदि हळु हळु आळी ॥ २२ ॥
वीची उठुनी तांडव करितां सागर उसळे जेसा ।

फुटनि उमाळे तिचा प्रस्फुरे अंतःसिंचू तैसा ॥ २३ ॥

हात गळाले, अधराहि कांपे, मुखाब्ज झाले म्लान ।

तनू विगालिता कदलीपरि ती गळली स्कंघीं मान 1 २४ ॥
हिमकालीं ती तुहिनपीडिता दिसते नलिनी जेक्ली ।
दुःखक्किन्ञा मधुगात्रा ती दिसे बालिका तेशी! ॥ २५ ॥
पाहाने तिजला रडतां ऐशी कळवळुनी ती माय ।

हृदर्यी धरुनी प्रेमे कवळुने पुसे जाहलें काय? ॥ २६ ॥

“८ कोण बोललं, कुणी माररिळं, कोणीं केळं काय? ।

सांग सांग गे ! नको रडूं तू पदर चिंब ह्वा होय !' ॥ २७ ॥
रडत रडत ती वदे बालिका, * देल्यार्ने त्या माझे ।
कुस्करुनी गे! कसे टाकिरें फूल पहा हें तार्जे ॥ २८॥
चेर्णांमध्ये घाळायाला खुडुनी हे होसेन ।

तुझ्याकडे मी येतांच होत्य घेडाने आनंदानं ॥ २९ ॥
अवचित येडाने तो दादाने घेडाने तें हिसकोनी ।

कराने पांकळया वरी मारिळं मळाच रागावोनी! ॥३० ॥
वदे तेघवां माय तिला ती, “ इतुक्यास्तव का गंगे!

इतुके व्हावे तुला रडाया ? नवळचि वाटे मज गे! !॥ ३१॥
मृदुल मनोहर अभिनव सुंदर एक पष्प घेवोनी ।
खिन्नवदन ये बंधु तिचा तें घांवत तिजमागोनी ॥ ३२ ॥

४ था. ]

माझें फूल कुस्करले ! १११

हृदय कालवे, हल्य सले जणुं, थर थ कांपे ओठ ।

लवे जीभ पारे शब्द न उमटे होय सगटद कंठ ! ॥। ३३ ॥
तसाचि कष्टे वदला, “घे हं फूल आपुले ताई! ।

शब्दबाण परि तुवां मा/रेला खोल शिरे तो हृदयी !' ॥ ३४ ॥
बोलुने ऐसं बाल तेघवां दूर उभा तो राहे ।

एकसारखा तिच्याकडे पारे दुःखक्षोर्भ पाढे ॥ ३५ ॥

हसली रिझली प्रथमदर्शनी फूल पहातां चित्ती ।

पारे बंधूची मुद्रा बघतां होई ओझाळी ती ॥ ३६ ॥

जवळ घेउनी बालेला त्या पुसे तघवां माता ।

: मिळले ना तव फूल तुला हं कष्टी कां गे आतां? ॥ ३७ ॥
तूही कां र ! खिन्न असा हा तंटा झाला गेला ।

दिळेस ना तू फूळ तिच तिज, आतां कां रागेला ?! ॥ ३८ ॥
वदे बाळ तो “ फूल मोडिळं म्हणुनी मी अन्यायी ।

पारे हो वदली निष्ठुर जे मज विसरु कसं ते आई !! ॥ ३९ ॥
वात्सल्ये ते उभय मुलांना जवळ घेउनी माय ।

वदे मुलीला, ' तुझाचि मज गे ! (देसतो बहु अन्याय ॥ ४० ॥
देवं दिधळी सुंदर वाणी थोर कृपा ही त्याची ।

तिनें न ऐशीं दुखवावीं गे! हृदये कधि दुसऱ्यांची ॥ ४५१ ॥
जा षाळांनो! ज्यांत मनाने क्षणभर खेळा आतां ।

गोड गोड मग खाऊ देइन येणे सदनीं होतां! ॥ ४२ ॥
हाय! हाय! किति दुसरीं सुमने याहुनि नामी नामी ।
नकळत केशी चुरुन टाकितां आवेचारानें आम्ही! ॥ ४३ ॥
दुः्वासांनीं, दुःशब्दांनीं, दुष्कातनी बहुसाळ ।

मनःसुमें किति मनुजांची हो! चुरड्‌ सांजसकाळ! ॥ ४४ ॥
मदांध निधेण मनास अमुच्या कशी कल्पना त्याची ।
व्हावी? हा! हा! मतगजाला काय दया कमलांचा! ॥ ४५ ॥

११२ हृदयतरंग. [ ठरम

गेले सुम तें मिळेल दुसरं, मनःसुमन जे गेलें ।
पुन्हा न येई जवळ कदाही गेलं! अक्षय गेलं! ॥ ४६ ॥

०००० कळावीत

६. दुर्दिन!
पद ( चालट-अ्धं तनू वारुळी वुडाली... ... ),
भर दिवसा अधार किती हा गूढ गूढ हं गडे! ।
दिसेना कांहिंच मार्ग पुढे ॥ ग्र ॥
थंडी पडली कोण भयेकर कुडुकुडु रदनावली--।
करी कॉ तार जिवा चालली ।॥
वारा वाहे भण भण भारी तश्शांत पाउस झडे ।
कुणाचा शब्द न कानीं पडे ॥
या नम्र पुरातन आस्रतरूच्या गळीं ।
गुळवेल कशी ही पहा घट्ट बिलगली ।
पटपटा पडे पारे पुराण पत्रावळी ।
भीषण वायुप्रतिलहरीला नवी चमत्काति घडे ।
कुठे कीं सष्टिसोम्यता दडे ॥ १ ॥
अपुले जीवित असेचि सखये! भयाण चोहोकडे ।
सुखाचे नांव न आम्हां गडे ॥
तमोनृपाचे सुभे असूं कीं वरुणाचेही तसे ।
अखंडित वृष्टि गृही होतसे ॥
अविरत वाहे वायु सवेदा कोण आडवी तया ।
तयाची फार अम्हांवार दया ॥
ही विचारमाला गतकाळाच्या गळी ।
अद्यापि कशी गे! घट्ट पहा बिलगली ।
पारे तारुण्यांतिळ आश्या पत्रावळी ।

-> >--:----**-८-. -->->->:::-->----:---५---५---५-.-.--५---- २-०...

* लॉगफेलोच्या “ ]१७]11 ४ 0६४ या चुटक्याचा अनुवाद या पद्यांत आहे.

४ व. ] एका आसज्ञमरण पक्ष्याचे उदार ११४३

हळुहळु गळुनी विलीन होते सार मार्गे पुढ ।
सदोदित हृद्य परी घडघडे ॥ २ ।।

उदास होसी कशास दायेते! शांत होई मानसी ।
नको गे व्यर्थ झुरू त अशी ॥

तूं. न एकली अभागिनी या अनंत विश्वोदरीं ।
किति तरी जीव पहा तुजपरा ॥

याच घनांच्या पलीकडे गे ! अजान निलांबरी ।
प्रकाशे रवि जो तम सहरी ॥
ओहटी लागली दिसली जारे सागरी ।
भरतिही चढतसे त्याच क्षणिं गे! तरी ।
वतेते अशिच ही सखदुःखांची झरी ।

चेडू रबरी भूवार॑ पडतां उंशी घेउनी उडे ।
पतन हें उदयबीन रोकडे ॥३॥

७. ऐका आसन्नमरण पक्ष्याचे उद्ठार!
पद॒ ( चाळ--हारिची भगिनी म्हणे... )
वायुपरी मी पूर्वी होतो स्वेरविहारी स्वच्छंदी ।
वर्नी नभी कीं मंदिरसोधीं कुठे न होती मज बंदी ॥ प्रन ॥
म्दुलळ मनोहर मघुम'चु सुंदर थबथब ज्यांतुनि सुरस गळ ।
डाळिंबीची सिंताफळीचीं सदा भाक्षिलीं रम्य फळ ॥
मेघमुक्त मधु सुक्ताप्रभ जे तुहिनबिंदु तें जळ प्यावे ।
खावे प्यावे सुखं फिरावे याहुनि अन्य न मज ठावें ॥
तरुताताच्या अंकावरतीं स्वस्थ यथारुाचे पहुडावें ।
वनवेलींच्या मणिबंधीं कीं गुळगुळ बोळत बेसाव ।
२ (/0न]९1 कवीच्या * (001 & टु०ाते तला 8६97"ए€९च (० 00९8७
11 118 ०320? या कवितेची अस्पष्ट छाया या कवितेंत आहे.

र्ट

------> -___>_--.

हृदयतरंग. [ तरंग

ऐन दुपारी किंवा यांच्या हिंदोळ्यावरि बेसोनी ।

मुक्तकंठ मीं गंघवोसम गोड गोड गावीं गाणीं ॥

आकृति माझी काय वानु रे ! डोळेभरु ही खरोखरी ।
रग्य पिसारा अनुपम माझा गोड असा मो सवेपरी ।॥।
वनदेवांचा वनवेळांचा एकनिष्ठ मी भक्त भला ।
अपुल्यापरि मज केलें त्यांहीं, ताइत त्यांच्या गळ्यांतला ।।
दुःखार्च मज नांव न ठावे सदा अस मी आनंदी ।

वनीं नभी कीं मंदिरसाधी कुठे न होती मज बंदी ॥ १॥
आनंदाचे परम सुखाच निधान होता असा जरी ।

तरी न होती ठावी मजला महती त्याची खरी खरी ।॥।
कडुतेविण ना कळे माधुरी, विरहावांचाने सहवास ।
जठरतुसिची काय कल्पना ] जरी न घढला उपवास ॥
श्रीमतीरचं कोतुक केच? जरि न पाहिली विपस्नता ।
पारतंत्र्य दे जाणिव करुनी काय वस्तु ती स्वतंत्रता ।॥।
बोधायाते हें मज किंवा सृषिविषमता दावाया ।
आनंदाच्या शाशिबिंबावरि दुभेगभूची ये छाया ।।
वृक्षस्कषी सेवित असतां ऊन कावळे सानेरी ।

'एकाएकीा अनपेक्षित मी सहज सांपडे तुझ्या करीं ॥।
पारतंत्र्य, छे! स्वातंत्र्याचे रूपांतर हें भले बुर॑ ।
मानवले मज बर्रे वाटलं कधी कर्धी मन जरी झरे ॥

पुढे पुढ परि हेंद्दी गेलं पूवस्मृतिही नच झाली ।

संवय शोभते बह्हीण सख्खी स्वभावास ही अशी भली ! ।॥।
कष्ट न करितां नियमित काळीं ऐता लादा सुखा पडे ।
वाण न होती मला कडन्ञाची वाइट माझ काय घडे? ।
तुवां उबेचे पिंजऱ्याभाती पडढे ळावुनि परोपरा ।
लागाया नच थंडी मजला कष्ट घेतले किती तरी ।॥

४ भा.]

एका आसद्नसरण पक्ष्याचे उद्गार. ११५

इळूच, न कळत, मऊ रेशमी फांस, लाघुनी तूं संधी- ।
कंठी म्हणुनी कंडी माझ्या घालाने केली मज बंदी ॥ २ ॥
प्रसंग पाहुनि गोड बोलुनी सेल दिखाऊ सरफांस ।
हासत हांसत गॉंजारित मज घट्ट कराया सजलास ॥
लाड कशाचे, कोतुक केचे, परिहास न हा उपहास-।
माझा केला उभा करोनी मायेचा नव आभास ॥
सांजसकाळीं वेळिंअवेळी बळाच डिंवचुानिे बोटांनी ।
झीळ घालुनी म्हणसी मजला गा गा गा संद्र गाणीं ॥
चित्ती नसतां रती रतिभरी, गाण केस म्यां गावे ।

तुझ्ति न होतां तव चित्ताची मजला त्वां मग अपटारवे ॥
मळा शिकाविळे ज तं किंवा रुचेल तुज तें बोलावे ।
काढशील तूं त्यावांचोनी बाहेर न मीं सुळिं यावे! ॥
तोचि पिसारा, तीच गोजिरी तनू , सूरही जारि तेच ।
अमूत चित्ती पालट पडला तें न राहिलं परि तेंच! ।
गेळ॑ गेळं चिस उडालं जीव लागला झुरणीस ।

त्यांतचे मजला दो दिवसांचा पडे असा हा उपवास! ॥
गोळा कर्ठी प्राण जहाले त्राण न उरला मज अगदीं ।
पाणि फुकार्चे तेहि न दिघलं भला तूं हि रे! स्वच्छंदी! ॥ ३ ॥
दुदेंवाच्या तीत पावके स्वगे्ठुखाचा गोड झरा ।

अटला सारा एकाएकीं भोग भओढवे असा पुरा ।॥।
यक्षिणिची जणु कांडी फिरली क्षणांत सवेचि पालटले ।
सवे सुखांची होळी झाली रडूं कपाळीं या बसलं ।॥।
आनेदाच्या बोळावरुनी कडेलोट तूं हा केळा।
सृत्यूवांचुनि कोण धावतो आतां माझ्या हांकेळला? ॥।
दुःखाच्या या दरीत दुघेर खळा! दडापेळ त्वां मजळा ।
अभ्नीवरतीं स्दुल सुमांचा गुच्ळ तुवा रे! टाकियला! ॥

११६

*. “ (011९100101 या इग्रजी चुटक्‍्याचें रूपांतर.

हृदयतरंग. [ तरंग

दोवटचा मी हृदय्नवेदारक एक फोडुनी किंकाळी ।

देत उसासे तनुपंजर हा त्यजीं पंजरीं सतिकाळीं ।॥।

नको घडपडूं, नका नको तो घालूं वदनीं या कवळ ।
नको नको बा! जल पाजू ते सुधा जरी ही हो गरळ ॥
सान जीव हा त्वर॑ उडे बघ जुमानितां नच तव बंदा ।
नको नको बा! नको वांचवू सेवाया ही दुगंधी! ॥ ४ ॥
एकपरी परि भला मजवरी %ला त्वां हा उपकार :
इहदुःखांचा शेवट झाला सवे संपला व्यवहार ।॥

शेवट झाला गोड खरोखर किती हितावह पारेणामीं ।
कृपा निरुपमा तुझा म्हणोनी वास मिळे हा स्वघारमी ॥।
कोणी निदेय म्हणोत तुजला गणोत कोणी निद्‌ंयता ।
सदय परी तू मला वाटसी निर्दैयता तव वत्सलता ।।
अपकाति करितां उपकृति घडली भूषण झाळं तुज साजे ।
अपकृतिमाजीं उपकातिचे बघ सुंदर केसं बीज रुजे! ।।
खाया प्याया नच देण्याची जरी न घडती अक्षी दया ।
कारागूहि, छे! स्वणेपंजरा भार्गाच होतं बसावया ।॥।
वाहेटांतांने कधीं चांगळ होतें म्हणती निष्पन्न ।

उदाहरण हें ठळक तयाचं अनुभव आळा मज पूणे ॥
दयारसाचा प्रेमळतेचा कसा न म्हणु तुज अंभोधी ।

कृपा करूनी घरीं जावया दिघली मज तू ही संघी!॥4५॥

८. शांतिनिधान,
( फटका. )
निधान केवळ आनंदाचं मन माझे मज राज्य असे ।
ऐहिक विभवाडुनी श्रेष्ठ ते सोख्य त्यामधे मज गवसे ॥

ही. हे ुशवावबयवयममकऑॅऑॅऑॅऑऑऑऑॅऑऑऑऑवऑऑऑशशशाशाााााा॒ााााआाजजाजजजजजजबथय्निकक्ननब्न ३३ ब्वा ल

४ या.]

शांतिनिधाल. ५१७

जग जे उपजावि मनुष्य पिकवी सुख त॑ सारं मला घरीं ।
बसल्या जागीं कष्ट न करितां प्राष्ष होतसे परोपरी ॥
जे बहु मनुजांपाशि असे । तं सारं मज हवे असे ॥
तरि मज मागू देत नसे । मन्मन मानी असं असे ॥
संतोषाच्या आधारावरि सदा स्वस्थ मी असा असं ॥ १ ॥

आवड्यक जें अधिक त्याहुनी कांहिंच मजला नको अखे ।
जुलमी सत्ता मळा कुणाची सहन निखालस होत नसे ॥
ज्याची ज्याची उणीव सहसा मजला कांही पडत असे ।

ते ते सारं सहजासहजी मन माझे मज पुरवितले ॥
तुच्छ जया मन लोाखितसे । मुळींच ते मज रुचत नसे ॥
जितुकें मन्मन आणितसे । तुस त्यांत मी सदा असं ॥
राजापारे मी सकलांवरती विजय असा हा मिळवितसं ॥२॥

दृष्ट वरी परि माने हिरसुष्टी जनता बहुधा मला दिसे ।
बाह्यात्कारी जरि कष्टी मी तरी अतरीं तसा न्स ॥
उंचावरतीं जन जे कोणी काल पाहिले मीं बसले ।

दुर्देवाने ते सारे पारे आजि पाहतो तळिं आलं ॥
तडफड धडपड करोनियां । संतत चिंता वाहुनियां ।।
घरीं आणिती मिळवुनियां । आय, न पुरवे तरी व्यया ॥
चिंतेचे हे गुंते कधिही सहावया मन सिद्ध नस ॥ ३ ॥

घडो कितीही हानि परांची मला न येई कधीं हसं ।
परांस घडतां लाभ तसाही कुरकुर माझी मुळा नस ॥
कशीहि उसळो लाट जगाची तुच्छ न तिज मी माने तस ।
ज्याने व्हावें दुःख परांना त मी हांसत साहितसें ।॥।
कशाहि शत्रुस भीत नसं । कुणीहि जन मज तुच्छ नसे ॥
मी नच विश्वामित्र असे । परि मी विश्वामित्र अखे ॥
सृत्यूसहि मी भीक न घालीं क्षितीच त्याची मळा नसे॥ ४ ॥

११८ हृदयतरंग. [ परम

कितीहि संग्रहि ।कत्येकांच्या वाण न त्यांची तरी सरे ।
अल्प कितीही जरि मजपाशीं मला होइ तें पुरे पुरे ॥
हपापलेले सदा सवेदा दीन भिकारी जे असती ॥
अल्पतुष्ट मी धनिक खरोखर अपूव माझी श्रीमती ॥
दीन मनही ते असती । धानेक खरा मा परि जगती ।
सदा उताणा कर त्यांचा । परी पालथा मम साचा ॥
उणीब त्यांना, कधी नसे मज; ते झुरती, मी सुखी वसे ॥५॥
इच्छाशक्ती वद मज माझी मला कशाची आस नसे ।
गरजेहूनी अधिकास्तव मी कधींच भटकत फिरत नसं ॥
प्रशांत जीवन मला आवडे गिरिशिखरीं मी चढत नसे ।
अदाणेवींच्या घोर वादळीं जात नसे मी तटी बसें ॥
ज़ न चिरंतन त्याकरितां । विविधपरींनी हा जनता ।॥।
वृथा पाहुनी श्रम करितां । पुरे वाट हो मज हंसतां ॥
माझ मजला बरे दिसे हॅ, कारण मजला वाटतसे-।
शांत मनासम मुळांच दुसर धन श्रेष्ठ या जगी नसे ॥। ९ ॥

९. अगौडे.

(चाल-बाळा जोजा रे.)
अंमळ अंगाई । घननीळा । करु चल आपण बाळा! ।
कोमल बाहुयुगीं । गोपाळा । मार मिठी वेल्हाळा! ॥ घल ५
मानेवारे मान । ठेवि अज्ञी । को या गालासरज्ी-- ।
येडाने गाल तुझा । हृषिकल्मी । मिळेल पापा मजसी ॥
कौं त्या आनंदीं । रंगोनी । जाऊ निद्राभुवनी ।
जेथे दुःखाचे । कधि कार्नी । नांव न रथांगपाणी ॥

२ छोड शााल्शल' फलक नामक क्वयित्रीच्या 3०809)
8700 ० ॥४०0 या कांवितेचा अनवाद.

४ या.) अंगाई! १५१९

एकचि रस जेथें । भानेद । नांदे ब्रश्काानंद ।

सेवू स्वच्छंद । गोविद । मघुकर जेवि मरंद ॥

या इहलोकांचा । निमिष तरी । वसर पडेल मुरारी ।
जेथ यशोदेचा । भाते हरी । पीडा अपणा न करी ॥
तेसा अनयाचा । प्रेमाचा । केवळ विषयसुखाचा- |

तो बघ ससेमिरा । पाठीचा । सुटेल माझ्या साचा ॥
जाऊं चल वेगें । हाकारू । अपुळें अद्भत तारू ।

सोडूं अवजा२ । वल्हि मारू । निद्राभवनीं उतरू ॥
मीट तरी डोळे । कलिकाळा । भुवनेकप्रतिपाळा! ।
अमळ अंगाई । घननीळा । करु चक आपण बाळा ॥ १ ॥
बरह्मानदाचा । ओनामा । ह्यांचे असे विश्रामा ।

घेऊ चल पाठ । गुणघामा । माझ्य़ा आत्मारामा ।।

तेथ तू गुरुजी । हो माझा । जीवाचा या राजा ।
प्रेमाच्या काजा । अधोक्षजा । नलगे गाजावाजा ॥
पडलें काय तुला । हें कोड । कां हे आढेवेढे ।

उगीच मजसाठीं । सांग गडे । घेसी लाड लाड ॥

परि ही तव करणी । जिवघेणी । रडवी मजलागोनाी ।
जिवलग शशिसाठी । केरविणी । रडते जेवि निदाना ।।
स्फुंदन गायन तं । अभिरामा । माझ्या मेघडय़ामा ।
रुचतें काय तुला । विश्रामा । वद वद पावननामा ॥
फोडुने तुंबारा । बंधारा । हृदयाचा गाभारा ।

वषात जलधारा । सुखसारा । बघ बघ या सुकुमारा! ॥
हृदयाची दारं । सवं खुला । अपाप पाहीं झालीं ।
अश्रंचा दोर । घराने तळीं । उतरू चल वनमाळा ।॥
मंजुळ या नादो । वेल्हाळा । सोड़ांने अवघा चाळा ।
अंमळ अंगाई । घननीळा । करु ये आपण बाळा ॥ २॥

हिबा्गगगययययजजाजयञाय॒॒य॒याप्ा

६९२०

हृदयतरग.

जेट
१०. सरिद्वायन.

पद॒ (चाल- बघाने त्या भयंकर भूता ... ... )
“ लघुरूपे कंदरकुहरी निजन या गहनीं विपिनी ।
बहु दूर वस मी जारि त्या गजत्या निघीपासूनी ।॥|
तारे वाटे येई त्याचं स्फुदन हें माझे कानीं ।
बाहतो गमे तो माते ताररवे आक्रदोनी |
हृद्य हें जणू को भासे बाहतं सागरा तेस ।
“मं म॑ मा! ध्वाने काढोनी मातेस बाल ते जेसं ॥
आस हाच चित्तीं वागे तज्जहीं आजि पहुडोनी ।
भुजवल्यी निट्रा घ्यावी हृदयावारे शिर ठेवोनी ॥ १ ॥
““- झांकुना कान हे दोन्ही जार घेत्ये डोळे मिटनी ।
गंभीर गर्जना त्याची तार येई ऐकू कानीं ॥
क्रोधराश लहरी त्याच्या धावुनी पूणे खवळोनी ।
आदळतां वप्रप्रांती दिसती त्या मजळागोनी ॥
धवलित हा फेस तयाचा शोभतो मुकुट रजताचा ।
चक्राकूति विहरे गगनी संघ हा मुदा क्रोचांचा
मंद मंद सुखकर वाहे मारुत मु मंथरगतिनी ।
नृत्य या तयासह करिती दिसतो मज नोकारमणी '' ॥ २
पारासल न जा हं ऐसं सरितेच मंजुळ गाणे ।
तळमळू जीव हा लागे चित्तही त्याजल ठाणं ॥
हृद्य़ाते भरतं आल, बाप्पपूर वाह नयनी ।
प्रस्फुरे अघरही तेसा गहिंवरे कंठ दाटोनी ॥
उत्काठेत मन होवोनी प्रेमाब्यिकृष्णसस्मरणीं ।
जाहल लान रंगोनी रसनाही रमली गानी ।॥।

ऱचुटक्‍क्या'चे रूपांतर.

[ तंरग

: ॥४५॥॥॥७ "1261627 ५*४1]20१ नामक कर्वायत्राच्या “ ४॥61' या

४ था. | वषागम. 1.३.

क्थि करुणासिधो! बंधो! ददन बा नेज देवोनी ।
कारशील दीन दासाला वद रे! वद धन्य निदानी॥ ३॥
चपलचिच्चकोरा माझ्या चारुचंद्र तूं बा! अससी ।
कधिच तं तुजकडे गेलें मधरसुधा प्राश्षायासी ॥।

जीणे हं सदन मी त्यजुनी काचे येहन तुझिया भवनीं ।
मृदु तुझ्या हृदयपर्यकी सुखशयन आपुलें करुनी-॥
कल्याणी सुखदा भद्रा घेईन शांत मी निद्गा।

श्रीकृष्णा मोहकमुद्रा! हे मधुरा प्रमससुठा! ॥

पारे विनति, न बुडवी मजला वाटे कॉ सखया! स्वमनी-
शर्करा न होतां स्वांगे सेवावी मोदे हसुनी ॥ ४॥

९
११, वषोगम.
( तुलसारामायणावरून.)
आया,

संतागम स्वसदनी पाहांने डोळे सह५ साधु जसा ।
सजलघनागम गगनीं बघतां नाचे सुख मयूर तसा ॥ १ ॥
खलहदूगनोत्थित ती प्रीति क्षणजीविनी सदा जज्ी ।
चेचळ चपला चमकुनि पावे निमिषीं विराम ही तेक्षी॥ २॥
दुजेनदुरुत्तरे तीं यांत मने सोशरितात संत जसे ।

धारा पर्जन्याच्या भेदक तारे साहतात शेल तसे ॥ ३ ।।
किंचिद्धनागमाने दुजेन होती मदांध ते जस ।

येतां पूर जराही आढे प्रोहाम घांवती तेस ॥ ४ ॥
मायामोहृविमाहत जीव जसा मलिन पुर्ण भासतसे ।
निमेळ पजेन्योदक पडतां भूवरि दिसे गढूळ तसं ॥ ५ ॥
सुगुण क्रमाक्रमाने संपादुनि सुजन होति पूर्ण जसे ।
इळुहळु मेळवुनी जळ होती जलपणं हे तडाग तसे ॥ ६ ॥

भ्र्र हृदयतरगं. [तरंग

पाखंडशळ्दवादी होती सदग्रथही निरर्थ जसे ।

होडांने भूमि तणावृत गेले झांकूनि सवे माग तसे ॥ ७॥
सन्मागेसाधकांच्य़ा येती सुविचार मानसीं जेसे ।

फुटले प्रावृटकाळीं नूतन पल्लव तखूस हे तेसे ॥ ८ ॥
सेपात्ति शोभवात परोपकातितत्परां नरां जेशी !

आलीं पिक म्हपोनी शोभे प्रियदश्षेना मही तेशी ॥९॥
कामादिकां विकारां निवटी सुविचारवंत साघु जसा ।

कुंदा, हरळि, तुणेही काढी क्षेत्रांमधून काषिेक तला ॥ १० ॥

१२. अम्ही सात आहों!
दिस्या.

पोर अलहुड कांही न जिला ठावे । दिसे ओठांतुनि दूघ जिच्या धांवे ।।
चपळ भारी जणु बालमसृगी भावे । काय मत्यच ज्ञान तिज असावे? ॥१॥
आठ वषाची एक यवनकन्या । मारग भेटे मज खेळतां सुधन्या ।

शिरीं होते मृदु कृष्ण कुरळ केश । निचळपण त ठावे न तिला लेह !।२!|
जरी समुद्रा साघीच पाणिदार । वख अंगीं साच, न मलिन फार ।

दृष्टि मोहक रमणीय फार होती । मुग्ध सोंदये लोमवी मला ती! ॥ ३॥
: भाउबहिणी तव मिळुनि गडे! तुम्ही । किती आहा?' तिज पुस तेघवांमी ॥
: किती आम्ही हो? सकल मिळुनि सात" वदुनि ठेली साश्चये मज पह्ात ।॥।
: कुठे असती तीं सांग बये! मात ' । 'सात आम्ही हो' वदे बालिका ते ॥
: दान सोलापुर असति विणायाला । दोन दर्यावर नाव हकायाला ॥ ५॥
एक माझी हो बहिण एक भाऊ । असाति निजले कबरींत काय दाऊ १ ॥
माय माझी, मी-उभय मायलेकी. जवळ त्यांच्या राहता खापटी कीं !'1६॥
दोन गेले गिरणांत (विणायाला । दोन दयोवर नांव हंकायाला ॥

तूंच म्हणसी हं तारेहि तुम्हा सांगे । सात केशी होणार कळेना गे' ! ॥ ७॥

* शे 0108590100 कवाच्या ४९ 56 82४061 ह्या चुटक्याचे रूपांतर

४ था.] अम्ही सात आहों! १२३

वदे पुनरपि ती, ' केविं कळेना हो! । मुली सुझगे ना मिळुनि सात आहा
जाइखालीं कबरींत नम्हांपेकी । दोन असती आतांच बोलल्यें कॉ! ' ॥८॥
“दुडुडु पळसी बोलसी गोड छान । बाहू माझे तू म्हणुनि जीवमान ।
दोन निजले कबरींत जरी”साच । असां बाळे ! मग मात्र तुम्ही पांच! ' ९
: कुबारे त्यांच्या पांढऱ्या मऊ खाश्या ! दिसाते येथुनि त्या पहा छान केया ।
असाते दोन्ही लागून खोपटाला' । वदे मुद्रा गंभीर कराने बाला ॥। १०॥
: करी त्यांचे मो नित्य नवे चोज । तिथे बसत्य जाऊन रोज रोज ॥

तशीं नेमे गाऊन गोड गीतं । तयां उभयांना सतत ऐकवीत्य ॥ ११ ॥
सांज होतां जातांच सूये खाली । तिथे दिवलिंत मी तेलवात घाली ॥
तिन्हीसांजा मी बसुनि त्याच ठायी । दूधभाकर आनंदभरं खाइं। ॥१२॥
माळ गुंफुनि गुरुवार चमेलीची । पुरावे घालुनि त्यां होस मानसींची ।॥।
ऊद तेथे दररोज जाळित्ये मा! आजवेरो कधिखड न या नेमी !॥ १३॥
बहिण माझी फातिमा प्रथम मेली । अथरूणाला होति वाहिलेली ।।

अति अलान दुःखसुक्त केली । त्यज्ञाने मग ती आम्हांस दूर गेळी! ॥१४॥
म्हणुनि तिज या दग्यात ठोवेयेळें । वरी थडगे हें छान बांधघियेल ।

भाउ महिबू मी मिळुनि उभय आम्ही-। कबरिभंवतीं खेळलो खेळ नामी !॥
पुढे आले जो दिवस पावसाचे । जुईजाईची फुलें फुलायाचे ।॥

फातमेच्या भेटास महिबु जाई । तिचे शेजारी निजुाने तेथ राही !' ॥१६॥
युसे तिज मी ते 'जरी स्वगैलोकॉ- । उभय गेलों किति तुम्ही राहिलां कॉ ॥।
वदे बाला पलही न जाउं देतां । ' सात आम्ही किति किती सांगु आतां'!
' हइड्य नयनां महिबू न फातिमा न । उभय मृत ती; तीं नसाति जीवमान |
बये! गेलीं तीं देवमदिराला । कुठाने येथे गे! तुला दिसायाळा?।॥ १८॥
अस वदला मी कितिहि जरी तीत । जळीं लेखन कीं गान वनां होतें ।
कॉँहिं केल्या हेका न सोडि ती हो । वदे फिरुनी कॉ “अम्ही सात आहों

१२३४ हृद्यतरंग. [ तरंग

२३ वायसालाप.

आयी.
: रे नीच कोकिळा! तूं आवर अपुला कटूग्र कलकल ता ।
स्वीकारी मोन झणीं, जगती चळतीकडेचि कल कलतो ॥ १ ॥
: नुतनजळदद्यति म। इ्यामलतनु काकराज आलो का ।
नेणासे कां मज मूढा! सुदरतम मीच आज या लोको ॥२॥
“ दुशदिक्प्रांती आजी गाण्याचा मद्घधिकार परपृष्टा! ।
करिसी कुहूकुहू, का नाहीं तुज भीड लाज खगदष्टा? ॥ ३॥
५ मत्त झुका! स्वस्थ रहा, निजरवमद मजपुढे न पळ वाहो ।
गाईन आजि खग हो! गायनपटु सारिकाहि पळवा ही ॥ ४2 ॥
“रे कौरा! किरकिर ही उत्सुक परिसावया न बघ कोणी ।
जा! जा! जा! पळ येथाने रडकें हें तोंड दूर घेवोनी ॥५॥
* वणे तुझा हिरवा हा दुःखद नेत्रा, दुरोनि जन नमिती ।
र॑ कौरा! तुजलागी, आतां हाला जनीं तुझ्या न मिती ॥ ६३ ॥
: श्रीकृष्ण कृष्ण मीही, सांगे हृ स्पष्ट बादरायण तो ।
खगवद्य मी वदुनि हे जुळवी संबंध बादरायण तो ॥ ७॥
“रे दुष्ट राजहैसा! त्यज मुक्ता, भक्ष पंकजा-दतधा ।
वाडुनि नित्य विधीला झाली तव तनु विदॉर्णि ही शतघा!॥ ८ ॥
“ झुक्ताफळ नित्य सुदे करिासे विदारण जरीहि रम्य सरी ।
मानीं न गवे परि तू पावासे केसी मर्दाय सांग खरी? ॥ ९॥
: श्रादधादिकीं मराला सुक्ताह्रनि मधु तले सकोमल ते ।
प्रथुपिंड मी विदारीं, तव यश बा! सत्य आज बघ मळते ॥ १० ॥
“रे नीलकंठ केकि! श्रमसी वाहुनि शिवात्मजा स्कंदा ।
लज्जा नाहीं तरि का? पडले मूढा! तुझ्या किण स्कंदा ॥ ११ ॥।

* ' काककृजितम्‌ ? या संस्कृत खंडकाव्याच्या आधारान प्रस्तुत कावता लि-
हिला आहे. १. दरवा. २. तांदुळाचे पिड. ४. कातिकस्वामी.

७५ वा.] महाज नवियोग. ५१२५

: नाहीं लाज? नसो, तरि बघुनी मन्म्टु मनोज्ञ हे चरण ।
लळववीं श्ीषेहि, नच तरि होवो अपुर्ल इथेचि आज रण ॥ १२ ॥
' कोणी न करी त्रिभुवाने माझी समता समग्र खेचर हो! ।
वणाकृतीहिं सम जार हयसाम्या का करील खचर हो! ॥ १३ ।!
८ मंगलदिनी अज्ञा या ठरला कीं सवेमान्य खगवर मी! ।
बोलने विपरीत अस करि तो शब्दप्रहर खगवर्मा' ॥ १४ ॥

: सिंहासनस्थ होता आतां मी याच कोटरामाजी।

माना राज्ञी काकी बसली ही मव्समीप रामा जी ॥ १५॥

८ सवाधिकार तुमचे झाले हो प्रतिनिविष्ठ आज पहा- ।

माझ्यांत, मीच म्हणुनी राजा? तो ते करी असा जप हा ॥ १६ ।
आविचारी, मूख तसा स्वरव तो काक तेथ वटवटतो ।
कुनिरगलप्रलापं दुणागिला जा समग्र वठ वट तो ॥ १७ ॥

ये ताचि वायुवेग मार्ग त्या इग्रेन एक अंतकसा ।

काका प्रहार करुनी मारी हा! जाहलाचे अत कसा ॥ १८ ॥

क आविविकिडडडड्य क

तरंग ५वा

१. महाजनवियोग.
[ ना. गोपाळ कृष्ण गोखले यांचा शोकजनक मर्त्यु! ]
( चाल--भला जन्म हा तला. )
आयि गोपाळा ! स्वजनवत्सला । आत्मनिष्ठ मंगला ।
कसा ये वीट आमुचा तुला? ॥ घे० ॥
या जंजाली चिताजालीं जीवनकलहानलीं । र
त्यजुनियां जासी कवण्या स्थलीं? ॥
देवदानवीं परम भयंकर कलह पुन्हा मांडला ।
म्हणाने का जासी स्वमंडला? ॥।

१३२३६

हृद्यतरग. [ तरंग

चिरावियाग तव हा, सांग कावे सोसवे ?।
होइईंल कसं तुजमागे अमुर्च कवे ! ।
हितगूज करावं आतां कोणासर्वे ? ।
कोण आसुर्ची दुःखं आतां नृपकणीं प्रेमला! ।
घालिल सांग सांग वत्सला! ॥ १ ॥।
दाद आसुच्या देशभूमिची भरतसचिव मंदिरी ।
कोण वद लाविल वरचे वरी? ।!
भारतसेवकमंडलमंदिर उदास तुजविण दिसे ।
जीवनाभावीं सर ते जसं ॥
जी अपूणे तव बा! कार्यावाले राहिली ।
संपूत तिची जो, करील बहु चांगळी ।
मज असा दिसेना, संप्रति कोणी बला ।
जन्महेतु का तुजला अपुला सफल दिसे जाहला ।
म्हणने चिरावेश्रम हा घेतला? ॥ २ ॥

साथेक झालें तव जन्माचे तूच खरा जन्मसी ।
वाटतं विचार करितां मसी ॥
जग उफराटे नाथे काथेळं खोटे म्हणु तं कसं? ।
पदोपर्दि अनुभव मज येतसे ॥
जनता म्हणत मसत तुज गणते न्याय काय हा असा? ।
म्हणावं अध करस डोळसा? ॥
हा प्रातादिनि नेमे कायभार सारुनी ।
जरि बुडे सागरी तेजस्वी दिनमणी ।
हा निमे वसुमती वसंत शटगारुनी ।
सृतिकाराधाजीवन माघव मेला रविही भला ।
म्हणावें न कळे केस मला! ॥ ३॥
चन्यसष्टि ही कुसुमाभरणी मंडित जावारे दिले ।
गणावं वसंत मेला कस? ।॥।

वा.)

महाजनवियोग.

जगज्जीवनाधार तरणि हा प्रकाश जज? देतसे ।
तया तारे सरत मी मानू कस? ।।
जाॉवरी तुझी ती, दिव्यतमा वाग्झरी ।
घुमतसे सारखा, माझ्या श्रवणांतरा ।
जावरी तुझ्य़ा त्या, सती सुळांते सुंदरी ।
येती दिसती नयनांपुढती रात्रदिन मंगला! ।
म्हणावे मृत वद केस तुला! ॥ ४ ॥
आज्यावादी आझारत तूं, आज्ञा तव देवता ।
नव्हे, तू भाशारमुति स्वतां ।।
चिरंजाविनी वदती आश्रा सत्यु न तिजला कधी ।
सांगतो अनुभव योगी सुधी ॥
बा! सांग तुला मी, सत मग मानू कसं? ।
लागलं दिले या, जनांस अवघ्या पिल ।
कां करानि घेती, न कळे ऐखं हसं ।
आद्या साऱ्या दिसति जोवरी स्रत्यु न केव्हां तुला ।
रडे कांजनता न कळे मला! ॥ ५ ॥
जीवमान तूं परंतु भाम्ही जीवन्यृत मज गमे ।
आमुचे स्वार्था नित मन रमे ।॥।
अ्सॉने आम्ही काय लाभ वद? नसाने हानी नसे! ।
सुकायी व्यत्यय अमुचा असे ।।
मग सांग कोण बा! तू को आम्ही मस्त? ।
जीवंत अजुनही, वदतो तुज निश्चित ।
हें रुचे न कोणा, निःस्पृद्द जारे मन्मत ।
: आप मरे पर डुब गाये दुनिया ' कबारवांचे या तुला ।
मानु का? मत मी आजि मगला? ॥ ६ ॥

१. आशा, पक्षी दिशा.

प्य्ठ

१२८ हृदयतरंग. [त

तरग ६ वा.
र
१. हट्टी मुलाची दिवाळी !
( साव्या )

( ढिवाळासारग्वा भानदाचा सण नाही. पण तो काणाला? ज्याला कमलावर
अनत हस्तांनी दता आहे त्याला. इतरांचे ता दिवाळेच काढतो. मुलांच्याविरुद्ध
हवे लावन खालालसारख्या केफियती किती तरी ठिकाणी एकू यत असताल. )

नसति बांगडया करी मुलींच्या सबंध महिना आज ।

लाज वाटते कोठें जाया; काय तयास इलाज? ॥ १ ॥
चटकचांदणी, छन्नकतारा, कापे केरवा, छंद ।

इतर मुलींच्या हाती बघुनी रडती घेउाने छंद ॥ २ ॥

एक म्हणे मज भरीं बाहुटा, दुसरी मागे फेटा ।

तिसरी वदते फेटा नच परि गाली गोड चपेटा ॥ ३ ॥
हासू (कंवा रडू कळेना गप्प तेधवां झाल्यें ।

तां दाम्याने “मला फटाक्या? गाणे सुरु ह केलं ॥ ४॥
अवचित मागुनि चोर पावलो नान्या मेला आला ।

: फटफट मार्रून पाठीवरि घे) वदे "फटाके त्याला ॥ ५ ॥
कोणी कांहीं काणी कांहों मागमागुनी मात ।

करूनि सोडिले सळो पळो को, नको राहणं येथे ॥ ६॥
नान्यान या मला आज हो नको नकोस केलं ।

रडकुंडीला जीव आणिला, वेतागुनि मी गेल्यें ॥ ७ ॥
शाळतुने जो मुलगा आला घरी घेउनी पाटी ।

“ ळाडु करंजी खाया दे मज ' म्हणत लागला पाठी ॥ ८ ॥
: बाळ! करज्या उद्यां करोनी देइन तुजला खाया ' ।
नानापरिंनी काथेलं एस, कुठला परि समजाया! ॥ ९॥
गोड बोलल्ये, राग भरल्ग्र, चवदावेंही रत्न-

दिलें ज्षवटीं, परी न राहे; निष्फळ झाले यत्न ॥ १० ॥

६ व. ] सामोलघन. १२९

जवळ घेउनी गरोजरिले बहु; तरीहि कांहीं केल्या ।

रडगाणे तें मुळी सरंना युक्त्या विलय़ा गेल्या ॥ ११ ॥
रडरडुनी बहु अकांत केला लाल जाहले डोळे ।

पाय थडाथड अपटित भूर्वारे गडबड गडबड लोळे! ॥ १२ ॥
संतापुनि मीं खूप मारिले दुखू लागला हात ।

चार बांगड्या वरी वाढल्या, नच हो परि तो द्मांत ॥ १३॥
नि्वाणींचा उपाय म्हणुनी तयास कोंडायातें- ।

लागे जा मी तो रामाशी लावी हात मुखात ॥ १४॥
इतुक्यामध्ये गंगी हांसत मुरडांने त्याचा कान ।

वदली त्याला, ' घेह करंजी आतां बघ ही छान? ॥ १० !|
ताचि तिकडुनी श्यांती वदली “गंगे! अपुला नाना ।

कसा गातसे आज पहा हा घेई केशा ताना ॥ १६ ॥
तबला बडबुनि गाण्याला या पहा आणिल्ये रंग ।
तंबोऱ्याचा सर धरीं तूं होउ न रंगी भंग? ॥ १७ ॥

इतुके वदूनी पोट पाठ जो बडवी नान्याची ती ।

गगी बोले, ' थांब जराशी खुटा धरुं दे हाती ' ॥। १८ ॥
बोळुनि ऐस तिने तयाचा धारेला दुसरा कान ।

पिळितां वदली “पहा कसा हा सूर लागला छान ॥ १९ ॥
हट्टि मुलाला अशीच लागे करजि खाया द्याया ।

पुर जाहली किंवा नाहो वद रे नानाराया) ॥ २० ॥
ताचि वाजलं एकाएकां पाउल घप्प जिन्यांत ।

इकुडचांचे हें येण गमुनी सुल जाहलीं शांत । २१॥

न ६...“ _९
- सामालघन,
विजयादशमीचा दिवस! साडेतीन मुहूतातला मुहत ! पण ' सुरख्वराच्या दर-
बारी एकारका थुंदी माजून ' नभ मेघांनी आक्रमिल? व मुसळधार कृष्टि सुरू
९

१३० हृद्यतरंग. [तरंग

झाल! आधीच मन उल्हसित त्यांत मग हा प्रकार! शिलगणास जावयाकररिता
मित्रमंडळी बोलावू लागली असता त्यांस खालील उत्तर मिळाले.
श्होक-( शादूलविक्राडित. )

प्रातःस्रान जरी सुखावह घडे आम्हां न ते आवडे ।
केव्हांही न करू चुकून सहसा अत्यंत तं वावडं ॥
स्नानाचे सहजी आतिक्रमण हं झालं न कापाहितें।
सीमोल्घन आणखी वद सख्या! आतां उरे कोणत? ॥ १ ॥
संध्या गोड चहा त्रिकाळ पिउनी आम्हांकडोनी घडे ।
चोथ्यांदाहि करूं निश्ीथसमयी पाहुं न मार्ग पुढें ॥
तेशी रोज किती सुरा सरतसे नाहींच काज्ञात तें ।
सीमोलंघन आणखी वद सख्या ! आतां उरे कोणते? ॥ २ ]॥
ऐसे सुदर सोमयाग घडता रात्रादिना संप्रती ।
नेमाने प्ुयज्ञही प्रतिदिनी लक्षावधी ना मिती ।॥।
होमोनी खगमेषमांस जठरीं त्या श्ांतवू आभ्नेतं ।
सीमोलघन आणखी वद सख्या ! आतां उरे कोणतं? । ३ ॥
नेमे रम्य रसायनीक मघुर क्षारोदक प्राशन ।
तेवी नागलळतादलाशन असं वातांबुपणाशन ।।
ऐसं संप्राते आमुचे तप गड्या! आम्हां न का शोभते? ।
साीमोल्घन आणस्वी वद सख्या ! आतां उरे कोणते? ॥ ४2 ॥
तेसी तीच तमाखुही प्रतिपदीं ओढोनि घूस्राशन ।
आम्ही आदरिता जरी जळतसे काळीज रात्रांदन ॥
ऐखे हं कारे अभिहोत्र अमुच्या देदीप्य कांतीस तं ।
सोमोलेघन आणखी वद सख्या ! आतां उरे कोणते? ॥ ५ ॥
सोडोनी हारेपादपद्यभजना श्रीमत्तसंपूजन ।
केळे ताढन त्यांनिह्ीी तारे करू तत्पादसंवाहन ॥
आहे काय कुठे जगांत उपमा या स्वामिसद्भक्तितें ।
सीमोल्घन आणखी वद सख्या! आतां उरे कोणते? ॥६॥

४ वा.] अधेचंद्र ! १३१

झाल भोजन आज पोट भरुनी आतां उद्यांचं कसें ।

प्रेमे सुंदर वेदपाठ पढतां आम्ही सदा हे असे ।।

केळे षाडिपु मित्र आजि वहिलं सोडोने सच्छील त॑ ।
सीमोलघन आणखी वद सख्या ! आतां उरे कोणते? ॥ ७॥

४५) ७

ती “ शापादपि वा शरादपि ' अश्ली तेजस्वनी विप्रता ।
जिव्हेने आजे दाखवू चरचरा बोलोनियां तत्त्वतां ॥

आम्ही आज करु तिचहि सहजी स्वातंत्र्य निःसीम ते ।
सीमोलघन आणखी वद्‌॒ सख्या! आतां उरे कोणतें? ॥ ८ ॥
स्वारग्रा आम्हि करोनि दूर परकी लोकांवरी निर्भय ।

आणे ' फूट ' लुटोनि जूट करुनी द्रारिद्रलही सामय ।।
दुंभाची नव दुदुभी दुमट॒मे कौ्ती जगीं गाजते ।
सामोलघन आणखी वद सख्या ! आतां उरे कोणते ? ॥ ९ ॥
कतृत्वादि समस्त चोर पळुनी जाऊनि देशांतरा ।

नांदे आळस पूर्ण आज सदनां जो जीविचा सोयरा ॥
आचारव्यवहारमुक्त! उरली कोठेंहि सीमा नते।

सीमोलघन आणखी वद सख्या! आतां उरे कोणते? ॥ १० ।॥

वाचा, पाठ करा, करा मननहाी हे छोक एंसे दहा ।

चित्ता स्वास्थ्य सहषे लाभ घडुना जाईल सारा दहा ।।
आशल्याकुश भयादिसवे विल्या नि:शेष जाइल तं ।

सोीमोलेधन आणखी वद सख्या! आतां उरे कोणते? ॥ ११ ॥

हि. |
३, अधेचंद्र!
विषयसूत्र:-एकदां एक गरीब ब्राह्मण एका राजाकडे जाऊन कांही संभावना
मागत असतां राजाने त्यास अधचंद्र ढिला. त्या वळी व्या समाधानी जह्मणानें
त्यास खालील उत्तर दिले:---

१ श्रे हुद्यतरंग. [ तरंग

पद ( चाळ-र्हारचा भगिनी म्हण सुभद्रा ... )
कोणी भेगड, कोणी हेभो, कोणी पझञुपति मला म्हणे ।
परतु राजन्‌ गोण सवे हो, साभिप्राय न, विद्षषणें ॥ ध० ॥
अपूण होतो. आजवरी मा, पदव्या नव्हत्या साधार ।
कलियुगकर्णा ! 2पाबळें तव शंकर झाला साचार ॥
नसे प्रियेच्या अंगावरती फुटका माणिही कांचचा ।
नांव कशाला तरी रुप्याचे? विटाळ आम्हां सोन्याचा! ॥
दुघेट दुर्गा चेडचॉडिका खाष्ट ह्याळसा लंकेची-।
भला पारवती र्हणती तिजला नामावालिही अश्ली तिची ।।
सदाशिवापरि, ऐक नपाळा! दोनचि असती मज बाळें |
नांवांनींही एकाचे अगदीं किति मोजेचा योग जुळे ॥
हाती पायी शक्ति न अगदीं भला नगारा पोटाचा ।
८ लंबोदर हें नांव ठोवेल, ज्येष्ठ बाळ तो हा असुचा ॥
कार्पिकमासी जन्म पावलें बाळक दुसरं जे तान्हे ।
नांव ठोवेल म्हणाने कार्तिक्या आम्ही त्याचे होसेने ॥
दाख होतसे सदा मंदिरीं भूक लागतां बाळांना ।
एकापेक्षा एक मनोहर घेती तानावार ताना ! ॥
श्वशुर आमुचे ' दक्ष ' माद्धेता प्रिया घाडिली माहेरा ।
असा आसरा मज सासरचा उत्तम भारी असे खरा ॥
* गृहे तु गृहिणीहीनम्‌ ' ऐखे कांताराहुनि नीच असे ।
६ इमशान ' ऐसी संज्ञा त्याला माझ्या मातिने बरी दिसे ॥
: इमश्यानवासो शभु ' म्हणान मी येथवरी नच पडे उणें ।
सावधान हं पुढील परिसा, शभु कसा मी अन्यगुणें॥ १ ॥
इमश्र वाढली, स्नेहहीन या जटा बांधिल्या शिरावरी ।
विपन्न मनुजा स्नेहि न कोणी, स्नेह कोठचे येह घरीं ।॥।
“चारनेत्र ' तू तसा नस मी 'त्रिनेत्र' ठरला सहज असा ।
किंवा रष्टिं न चांग म्हणोनी ' विरूपाक्ष' मी हो सहसा ॥

६ वा.] विदल्यवेभच ! १३३

अझ्ञाश्वताचा संअह केचा ? कवडिहि नाहों घर्रे असुच्या ।
परि कवडीस्तव रढडतां रडतां कवड्या झाल्या डोळ्यांच्या ॥
भूतिच नसतां विभूति केंची पांडुरता जी देहि वसे ।
अस्मविलेपनकार्य करितसे, उ्णांव त्याची गमत नसे ॥
भिक्षसाठीं हिंडत असतां भरदिवसा मी उन्हांतुनी ।
घमंजलाचे, छे! गंगेचे बिंदु स्वती जटांतुनी ॥

लाज जनाची तशी मनाची गिळाने टाकिली म्यां सारी ।
जनानेंदेचे गरल पचाविलं मुळीं न वमतां बाहेरी ।॥।
चिंतादहनीं सदव जळतां अस्थिचम तें मात्र उरे ।

कंठी शोभे अस्थिमाळिका मोजुनि ध्यावे मणी पुरे ॥
रुद्राक्षांची गरज नसे मज जरी स्वर्ये मी रुद्राक्ष ।

मांस न देही मुळींच माझ्या ही न तयाची का साक्ष? ॥।
सवेपरीनी अला जरीही आहे राजन्‌ शकर मी ।
केलासाधिप पूर्ण व्हावया एकाचे होती गोष्ट कमी ॥
मोलीं नव्हता ' अधेचंद्र ' तो प्रियभक्ता त्वां भावाने ।
दिधला मजला, चिरायु होई, ईशकूपेने नसा उणं ॥ २॥

४. विशल्यवे भव !
पद्‌ (चालः--आनदी आनट गड ... )
पुण्यास रास्त्यांच्या पेठेत ताडीच्या बगल्यासमार एक सुदर वाग होती. परंतु

तेथे बगला बांधण्याच्या हेतूने ता बाग मोडून ताडून टाकिला. अश्या प्रकारें सर्व
फुलझाडांचा नाश होऊन ती धुळीत पडली असतां ण्कच णक फल आळेल्या रका
खुळाबास वायुलहरीबरोबर स्वच्छंदाने बागडताना पाहन खालाल विचार साहचिक-
पणेंच मनांत उद्भवले.

हास गुळाबा ! हास सुदा । असाचि डोलत नाच सदा ॥ ज०॥

नको वांकुनी बघूं तळीं । नको बघूं वा वरी मुळीं ॥

असो पफुलित तुझी कळी । स्थळीं आज या तोंचे बळी ॥

१३४ हृदयतरंग. [ तरंग

अपुल्यापुरतं । बघ तू नुसतं । भलत सलतें ।

नको बघु तू नको कदा ॥ १ ॥
काळपुरुष हा नर माळी । कठोर घेडाने कारं कुदळी ॥
जरी खणोनी निर्दाळी । पुष्पवाटिका ही सगळी ॥
तेजोहीना । गंधावहीना । स्वरूपदांना ।

झाली तरि तुज ती सुखदा ॥ २ ॥
हरळी होला वनभूचा । फाडी, फाडोतो साचा ॥
वसंतजीवन मोतीया । गेला, जावो तो विलया ॥
तुटे मोगरा । तुटो, सोयरा- । तव तो न खरा ।

सुतक न सोयर तुजासि कदा ॥ ३॥
तुटे ताटवा कुंदांचा । तुटो; तुला नच लाभाचा ॥
गेला चांफा हा विल्या । जावो आणिक तो निरया ॥
मधुर मालती । जुई रेवती । जाइ शेवती ।

जाती जाउत, नच हितदा ॥ ४ ॥
निस्तरू धरणी ही होवो । विलया अवघे जग जावो ॥
मरोत तरु हे या लतिका । नयनमोहिका अलोलिका ॥
तुजला त्यांच्या । सुखदुःखांचा । स्प्ष न साचा-।

लेह; क्या मग खद सुचा ॥ ५ ॥
काय बोलसी? ' कोणाला । दावू माझ्या या लीला ॥
निस्तरुवार्ने या एकाकी । होऊं केसा तरी सुखी?! ॥
हा नव मालिक । लाविलळ आणिक । सुमतरु मोहक ।

तूंच तयांचा मग दादा ॥ ६ ॥
काय बोलसी? ' त्यामाजीं । महाति न राहिल लव माझी ॥
परोपरीची मग निदा । कराने हंसतिळ खदाखदा ॥
निजकुलघातक । बघुद्रोहक । निदाव्यंजक ।

म्हणातेल एस मजासि सदा? ॥ ७॥

& वा.] क्षयीा चद्रास- १३५

करोत निंदा कितिहि कुणी । विषाद त्याचा मुळिं न गणी ।

समज सवे तीं मान कुतरी । पिक्नी भुंकती शक्षीवरी ।

जोवारे सुखरत । तनु ही विलसत । असे सुरक्षित ।

विलासरत तं ऐस सदा ॥ ८ ॥

गाननिपुण या भ्रमरतती । जमतिल सस्या ! तुजभवती ।
€_*० बे ७ €*> ७ च

मधुरातेन तव वेभव रे । गातिल संतत बघ सारे ॥।

परि बा विनती । एक करीं ती । जगदोश्याप्रति ।

कीं त्या दुभेद भूषणसा । न मिळो तुजखी भाट कदा ॥९॥

वडा

५. क्षयी चंद्रास--
(दिच्ष्या)

काय चंद्रा ! अधिकार तुला श्रेष्ठ । दिला देवे तो गाजवीं यथेष्ट ॥।
तुझे वेभव नव दिपावि लोचनांत । कसा हेवा वाटे न मानवाते?॥ ६ .
निळा मंदिल बांधुनी उत्तमांगी । रत्नभूपा घालुनी योग्य जागीं ॥
तारकांचा शिरपेच खावलास । साच शोभे हा तुजसि सडद्िलास ॥ २॥
बवल मेघांच्या थोर रथालागी । पवनहारेणा जुपुनी लागवेगीं ! ॥
यदा निघसी संचार करायाला । नभी; वाटे प्रत्यक्ष ईश आला! ॥२३॥
वसनभांडारं चारुचंद्रिकेचीं । सुक्त हस्त वांटोाने भूलतांची ॥
होस करिसी पारिपूर्ण अहा ! इंदो । सार्थ गमत अभिधान सुधासिंघो! ॥४॥
परा चंद्रा! मम मालेन मानसांत। उादत दका ती करी भस्भसात ।
नुला साक्षाद्रा तुझ्या कुटुंबीयां । काय सोख्ये लाघलो ? सांग राया ! ॥५॥
प्रेयेसग हितगूज करायासी । कधो मिळता एकांत काय तूसी ॥
कर्धी आनंद आुद्ध मनें सांग । प्रणयचर्चा केलीस तिजला सांग? ॥ ६॥
वखापात्राभूपणीं उणें नाहीं । रोहिणीत अत्यल्प जरी कांही ॥
दृयितवदनींचे प्रेममधुर शब्द । मिळति ऐकाया तिज न अब्द अब्द! ॥३॥

पड > न्न 0. क्ल २ ्स्ौ

2. श्राशिवाजीमह्वाराजांचे पदरी एक निःस्पृह व बाणेदार असा भाट होता.

१३९६ हृदयतरग. [ तरग

- अतां स्वारी येईल मंदिरात । तीस कांही लागेल फराळातं! ॥

वढुनि आनंदें कराने मधु पदार्थ । तिने ठेवावे सिद्ध की त्वदर्थे ॥ ८ ॥

८ आज वषाचा प्रथम दिवस बाद । उद्यां आली अक्षय्य तृतीया ही ॥
पुजू सावित्री आजि जोडप्यान । परम मोदें; घेतिळ मन्मनानं ॥९॥

* नारळांचा नारळापूर्णिमेतं । करूं पक्काक्न असे मनीं येत ॥

परी बाई! तिकडाल मानलातं । काय रुचतं कळणार कसं मात? ।1१०॥

“ तसें येत्या श्रावणीसोमवारीं । मुदा वंदाया शिवद दोभुगोरा ॥

गमे जावे केलास उभयतांहीं । परी इतुकी मी भाग्यवती नाहीं !॥११!

“ निकट ठेली हेरंबचतु्थी ही । परी देहाची हात लाहेलाही ! ॥

किती जनता ही दुष्ट अधम बाई । ' वदून' * बोले तिकडील बघू नाहीं '१२
८ जणूं भाम्हां कापिले काय त्यांच । बाग मोठाले केळिनारळींचे ॥

परी त्याचे वाटे न इथे कांहो । सेव्यसेवक सारखे नवल नाहीं ! ॥१३॥

“ गोट नवलाची गमे परी मोठी । जनीं बाहेरी कुलप पडे ओठीं ॥

ग्रही येतां अवतार नसिंहाचा । भोग सवेस्वी आमुचाच साचा !॥ १४॥

: असे पुरुषांच्या सवे सर्णांमाजीं । श्रेष्ट दसरा; जुंप्नी रथा वाजी-॥
स्वारिं सीमोलुघधना जावयातं । अतां घेडाने येईल सुवणाते ॥। १५ ॥

: बुद्धिनीरांजन भक्तिभाजनांत । पागे शुचिता, कपूर भाव त्यांत ॥
क्तानदीपा लावाने आरतीत । शेस भरण्यात झणी सिद्ध होत्य ॥१६॥

८ आउबीजेला वन्सनाच येर्थे । अणा; ऐसा येताच हट्ट घत्य ॥

बरे म्हणजे होईल जरा बाइ । हात साडवणुक दिवस मला कांही ॥ १७ ॥
८ सये भावोजी मर्कारे जावयाचे । कोंद म्हणुनी मी तीळ साखरेचे ॥
कराने आतां ठोवेत्यें झणी साचे । गृही येतां होईल मागण्याचे ! ॥१८॥
अस बोलोना प्रत्यहांच कांहॉ । करी मधुरान्न सतत रोहिणी हा ॥

परी त्याचे सुखदुःख तुला इंदो! । कांहिं नाहीं ना? हाय! दाोनबंधो! १९
ग्रह्मा सोडावें भल्या सुप्रभातीं । परी परतावे सदा प्रदोपान्तीं ॥

चार चावावे चबर चबर घास | वेळ नाहीं चव तुला पहायास ! ॥२०॥

६ वा.] क्षया चद्रास- १३७

जणूं खाणावळ गृह्ो घातळीसे । तसे व्तेन तग होय मळा भाले ॥

दोन वेळा तूं मात्र भोजनात । गृही येसी, हेंच ना गृह्य नाते? ॥ २१॥
पूर्व सोडोनी पश्चिमेस जावें । पुन्हा प्राचीते परत तूण यावे ॥

जशी खो खो बाळके खेळतांना । स्प करिती खुंटास घावतांना ॥२२॥
तेलियाचा वृष एक पथथे जेसा । मात्र जाणें; दुसरे न मुळी तैसा !॥

जेवि अथवा रथवाह धावतांना । पुढिल मार्गीविज अन्य कीं बघेना !॥२३॥
तेवि चद्ा! तू जरी वियहश्ीं । नित्य फेरसी पथ एक जाणतोसी ॥

गमे रसिकां रमणीय नभःश्री ही । कदा काळीं त्वां नसे पाहिलीही !॥२४॥
काय मोजेची दिसे विय़द्गंगा । केविं तेथें त्या अप्सरा झुभांगा ॥

प्रणयरंगे करितात जलक्रीडा । सवे सोडोनी विनय मनोावीडा !॥२५॥
नसति तारे हे, परी भूषणे हॉ । जलक्रीडेस्तव देवयाषतांही ।।

स्वदेहींची उतरोनि ठेवियेलीं । गमे कोणा पाहतां अशा वेळीं ॥ २६ ॥
परी चंद्रा! तुज हेहि पाहुनीयां | काय तळमळ होई न मानसीं या ॥
काय केला उपदेश शुकाचार्ये । काय अथवा बोघिले भीष्मरार्ये ॥२७॥
कर्धी चंद्रा! घेवाने अपत्यांसी। कड खांदॉ; खेळसी काय त्यां्ी ? ॥
कधी त्यांना खळणीं आवडीची । दिलीं? केली का होस पूर्ण त्यांची? ॥२८॥।
कर्धी अपल्या लाडक्या बुधा लागीं । बहु प्रम घेवाने अकभागीं ॥

कधीं घेसी का मधुर चुंबनातं । मरदुल हस्त 'चिवडूनि कपोलाते? ॥ २९॥
कसा त्यांचा लागेल लळा सांग । जरी वतन तव नसे सानुराग! ।

कस त्यांना तुजजवळ बोल! यावें? । कस तुजलागी तात ओळखावे? ॥३०॥
मधुर शब्दो जो कोणि बाळकांश्ली । नित्य वागे बा! ताचे आप्त त्यांची ॥
पिता नेणे जारे सुळा स्वीयकमं । कसा पुत्रे पाळजे पुत्रघर्म? ॥ ३१ ॥
भला चंद्रा ! तूं एकनिष्ठ दास । स्वामिकार्या निजदेह वाहिलास ।।
निदानींचा क्षयरोग तुला झाला । तरी घेसी क्षणही न विसांव्याला ॥३२॥
भला स्वामीही तुला लाधलासे । दयामाया लवही न तया भासे ।॥।
सेवकांना आपुल्या राबवावे । दिसे त्याला हे मात्र पूर्ण ठावे! ॥ ३३ ॥

१३४८ हृदयतरग. [ तरंग
बरें वाईट जारि होय तुला फांहीं । तया त्याचे छुभ अशुभ मुळा नाहीं! ॥
दुजा कोणी येईल तुझ्या जागीं । भरवाहक तुज सारिखा अभागी! ॥३४॥
दायित दायतेत तेवि अपत्याते । मात्र मुकाशालळ तू फार मना खातं! ।॥
कार्ये कोणाच कधिच कुणासाठी । खचित राहेना अक्ली ही रहाटी ॥३५॥
कठिण सवा ही विघो! जय़ासाठीं । करूनि करितोसी नित्य पायपीटी ॥
कुटुंबाला त्या सुख न जरा लाघे । साध्य चंद्रा! कोणते सांग साघे? ॥३६॥
उद्रभरणास्तव जरी अश्ली सवा । करिल मानूं तू अगा चंद्रदेवा! ॥

परा पोटाला पोटभरी खाया । वेळ लाधना तला इदुराया! ॥ ३७ ॥
तला सेवेची सवय जाहलासे । तुझ्या चित्ता सवेस्व तेंच भास ।॥
सुराभक्ताते जेवि सुराघारा । एक भासे ती मात्र सुचघासारा ॥ ३८ ॥

अला सेवेचा घालनियां पाठ । दिला आया जाहला पूर्णपाठ! ॥

कधीं त्याचें विस्मरण घडेना कों। तुझी उपक्ाति ही कोण कशी झांकी? ॥
अशी सेवेची रीत महाबाहो! । तुझी तुजला लखलाभ विधो राहो! ॥
दास्य करण्याची होस पूर्ण आतां । गुरो! झाली ठाविता पदी माथा !॥४०॥

को. च ४3 ७
६, हं डाग कस निघतील!
( अया. ।
: बहु माजलीस गमते, फुटले का? बोल गे तुझे नय़न।
बसली ळा तव वाचा ? उरला का तिळभरी तसा नय न? ॥१॥
: बघसी पुनः पुन्हा कां धीटपणे वळवुनी स्व वदनातं ?।
गे! तूं स्नुषा, श्रशुर मी, ठावास का हें असंचि वद नातं? ॥२॥
८ बकसम घवल पटा या पार्डुन हे डाग कोणि वद नास-।
केला खळे ! अखा हा, आतां कां लपवितेस वदनास ? ॥ ३ ॥
: हार्सास पाहुनि पद्ताळिं मातेची आणिलीस शिक कायी? ।
डाग न निघतील गमे; चोळ'नेयां लावितांहि शिककायी ॥ ४ ॥

१. शिकवण

६ बा. ]

हे डाग कसे निघतील ? १३९

:कथि का निघेल झाई आला जारे ?; ! तुझा पितामह ती? ।
गेले कारं धोतर वायां बघ जाहली कशी माती ॥५॥

५ लाबुनि जरी रिठ या घुतळें बहु घासुनीहि शतदा गे! ।
स्वच्छ न होहृल कधि हं चिरले जारे काढुनीहि हत धागे ॥६॥
: पाडीन डाग असला तव तनुृत्ते मी, तुझ्या पित्यालाही-।

नच भी, आला पति तव दूर करिन भग! तथापि त्यालाही ॥ ७॥!।
: पातिच्या जोरावरि तूं माझा घोरापराध हा केला ।

भोग तरी फळ, बघतो, देतो तव कोण साद हाकेला ॥ ८ ॥
असता बधिर बरं, तारे पारेसवल मज न वृद्ध वदला जे ।
दुवेच उच्चाराया न लवे रसना, मदीय मन लाजे ॥ ९॥

संतप्त चित्त झालें दादाने काहुर मनीं विचारांचे ।

सामावतां न हृदयीं आले बाहेर रूपि शब्दाचे ॥ १० ॥
जन्मावाधे दुष्कृत्य करुनी जे डाग पाडिळे विपुल ।
स्वचारेतपटास जरठा ! निर्घात न जारे देव पातले सकल ॥११॥
वारेळं जिला विवाहीं वार्हुनि देवासमक्ष तू आण ।

घमन्याये तिजसा वतन केळंस का? मनीं आण ॥। १२ ॥
बघुनी परवनितेला तव मनि उठला असेल मदनाहि ।

फुफाटत गमते पारे जिरलळा बा! तो अझानि मद॒ नाहीं ॥ १३ ॥
जातां द्वारावरुनी संदर ललना स्वपापि नयनांही ।

बघसी धांवत जाउाने सुरडांने हा परि प्ञो! न नय पाहीं (४४
नूपुररव रुणझुणतां कणी, वदळा असेंचि असशील ।

: उपभोग्या सुभगा ही ' सुंदर ना हें तुझे असं शील? ॥ १५ ॥
पत्नीद्रोहापेक्षा होतं बरव न सांग का मरण ।

जारे पावतासे, परि तं केवि रुचे ज्या रुचेचि काम -रण? ॥१६॥
एवं देहे जारे नच चित्ते नयने वचे जनीं चार ।

केळे दुराचरण जे गणती व्यभिचार तोहि नीचा रे! ॥ १७ ॥।

>> की ----_ सळ

,. मढनरूपी सप.

हृदयतरंग. [ तरंग

यास्तव बुघजन सारे वदती परदोर दार नरकाचे ।

बघती न त्याकडे ते; घ्याया तन्नाम साघु नर कांचे ॥ १८ ॥

व्यभिचार कलंक असा हा बा ! त्वां लाविला यदा चारिता ।

झाला वज्रलिखित तो होडनि तव पुण्यघट तइच रिता ॥ १९॥
अन्यायाने हरुनी परघन जारे बहु दुरांप गा वद्धा ! ।

जे पाप जोडिलें वां शक्‍य हइराया न आपगा वृद्धा ॥ २० ॥

त्वां नाडिळें असेलचि भोळ्या दुवळ्या भणंग बायांस ।

वेश्नांपेश्नास्तवही, उपमा जगती नसेल बा त्यास ॥ २१ ॥

त्याच घनानं घालुनि पुत्रकरीं कंठिं वलय कंठे वा ।

मोदें भूषावेलें त्वा, पापाचा जोडिलास पारे ठेवा! ॥ २२ ॥

निज तृष्णा प्रवाया जें धन तूं मिळावेळेंस नरडीस-।

दाबाने दीनांच्या, ते अती आणील काय न रडीस? ॥ २३ ॥

तं घन बेचने तू ज॑ मदिर नव उभविळुस जीवास-।

व्हाया सुख, पारे ते तुज देइल नरकांत अंति जी! वास ॥ २४॥

ऐस विषसम परधघन सुजन मनीं ज्यास मानिती वमन-।

प्राश्रूनि माजलासी थरथर कांपे अहा ! अतीव मन ॥ २०५ ॥

परावित्तावेषाचे त्या चारेतपटा पाडिलस जे काळे ।

ते डाग आज निघातेल काय तुला भक्षितांहि त्याकाळे ?१॥२६॥

झाळं तव जनन जिथे दिधले त्या सोख्य काय देशाला? ।

दाविलळि निज स्नुषेला फुकटचि बोलांत कायदे-शाला! ॥२७॥

फिटति न उपकांते कधिही देशाच्या स्वीय तेविं जननीच्या ।

नेणाने पारे हें, केल्या दुष्काते संतत कितीक जन-नीचा ! ॥ २८॥

दुःखात मातृभृते शिजविलि तूं तनु कर्धा न राखाया ।

जगलास भार व्हाया तीस, तसा काळ कीं नरा! खाया ॥ २९॥

कार्यकुशल परुष किती गेले कृति करुनि, चित्त कालवतं ।

गालिप्रदाने पारे ती जीभ तझी चरुचुरू बका! लवते ॥ ३० ॥

परस्त्रा, >. ममळावयास कठाण. २१. गगा.

६ वा.)

हे डाग कसे निघतील ? १७१

झालं न काय त्यांच सफल तरी मायदेशि या जनन ।

पाहे विचार करुनी, वानिल वद कोण ऐेशियां जन न? ॥३१॥
स्वोन्नतिसाठीं देउनि भलभलत्या श्रीयुतांस थापादवी ।
लांगूलचालनाते केळं असशील तूं तथा पाहीं ॥ ३२ ।
निजदेशबंधघुघातहि करुनी स्वार्थाथे लाविला वशिला ।

परि तन्नयनजलाचे पडले बहु डाग रे ! तुझ्या शीळा ॥ ३३ ॥
ते डाग काय मूढा! दिसति न तुज जाहलासे लॉचट का? ।
दिसती संजना पारि ते, पोळे तचचित्त बसुनियां चटका ॥ ३४ ॥
भूजननी-नयनजले सिंचित जे तव चरितभंबर ते-

होहृल विमल न कघिही एकपरी तळिं पडेल अंबर तें ॥ ३५ ॥
ज्या घमा बह्मयाने उपजाविले तुज परंतु बहधा त्या-।

धर्मा न पाळिले कों, लावियला त्वां कलंक बहू धात्या॥ ३६ ॥
इयेनातं घमोस्तव काढुनि दिघले स्वमांस शिबिराये ।

अडका न दिला त्वां परि अतिथिप्रति तो जरी अगारा ये ॥३७॥
नसतील मान्य तुजला गाष्टी ज्या बहुत जून राहूत ।

श्िवजे स्वतनू केली ग्रवनक्रोधानलीं नरा! हूत ॥ ३८ ॥
घर्माच्छादन घेडाने केळ अनुचित संदूव आचरण ।

बकसपस नेत्र मिटोनी, तपो्मिषं दुखविश्ी उगा चरण ॥ ३९ ॥
धर्माडंबर मिरवुनि केले जे घोर त्‌ सदा चार ।

होतील तापदायी कोण तयांना वद सदाचार? ॥। ४० ॥

डाग अधमांचे जे पडले तव चारेतवस्त्र गा राया ।

निघति न; शक्‍य न कोणी सरितेचा प्रबल ओघ वाराया ॥ ४१ ॥
यावज्जन्म कदाचित्‌ सत्याशी बा! अखेल तव दावा ।

सज्जन कथिती परि का स्वप्नींही अनत शब्द न वदावा॥ ४२ ॥
रुचला असेल संतत असत्यपंको तुझ्या मना वास ।

लावील कां न तो मग डाग नरा सांग सत्य नांवास? ॥ ४३ ॥

--->>२--॥४५५-4॥-॥॥४४-॥*--

१, श्रामतांस, २. चरित्ररूपा वस्त्र ३. आकादा. ४. संभाजीने,

६९२

हृदयतरग. | तरंग

क्षद्रहि हित साघ.या केलें मूढा! अनेकदां कपट ।

त्यजुनी सत्पथ, तेण पारे हो कृष्ण त्वदीय चरितपट ॥ ४४॥
कितिदां अवगणिले तू अपुल्या मातस तेविं जनकार्ते ।

घडला न दोष का हा? वद न तुला निंदितील जन कां ते?
वाढविले तुजसि जिने सतत रजाचा करूनियां गज रे !

केळं जतन परोपारे रक्षिति जन जेवि मदुलसे गजरे ॥ ४६ ॥
मूढा! त्या जननींची नित्य करावीस का अवज्ञा ते? ।

देतील मान तुजला काय अश्शान जगांतरी ज्ञाते? ॥ ४७ ।॥।
मानि[ते मान्य प्रियही विबुध पितरभक्त पुण्डरीकातें ।
विमलोदकस्थ जसे गणिती मतिमान्य पुण्डरीकार्त ॥ ४८ ॥
नसुनि तया जन आधीं देती बहु मान विठ्ठलाहूनी ।

मिळवी मान असा का होतां नर धनिक वित्त लाहूनी? ॥४९॥
मोहुानि जनमन कपटे मिळाविति जनयोषिताहि पेसा को ।
मिळतो मान तयां का, ठोविाति कुणि का तदीय पें साकी? ॥ज०॥
होता मानित शिव नृप धरुनी आदुंति मनीं शिवा जीस ।
भाशीवोदे यक्ष त्या मातेच्या लाघलं शिवाजीस ॥ ५१ ॥
शद्धाझुद्ध विचारा याम्तव करुनी संदेव जनकाडझी ।
भक्त्यादरपुवेक ते गणिति स्वमनांत सुज्ञ जन काशी ॥ ५२ ॥
बोलत असं मनाशिच आला मी परत तेधवां सदनी ।

विसरेन काय काथ तारे? बसले जे शब्द जाउनी स्वमनी ॥५३॥

तरंग७वा
१, तूही भिकारीच!

आया.
दिलछासमीप पूर्वी निजेन गहनाटवींत उटजांत ।
होता यतिवर कोणी धघमात्मा हंशभक्त विख्यात ॥ १ ॥

७ वा. ]

तूही भिकार च. १४३

अनुकूल सवे होत ज्ञांताच्या त्या निकेतनामाजी ।

खिन्न परी ता चित्तीं न कळे त्या दुःख कोणत भाजी ॥ २ ॥
हिमकालशीत वारी तापाने बहु मद मंद तो तपन ।

उष्ण हराया मारुत वाजा त्या होउनी स्वये व्यजन ॥ ३ ॥
पळते पुत्र गिरीचे घडविति त्या मघुरश्ीीतजलपान ।

वुक्षलता आनंदें देते तया स्वादु रम्य फळदान ॥ ४ ॥
दाय्या स्मदुल घारेत्री ड्र्विसने रम्य पांघरायाळा ।

होत कुटुंब एस सिद्ध सदा साह्य त्या करायाळा ॥ ': ॥
गर्भेश्रीमती ही निरुपम पाहोनि साघुरायाची ।

मात्सर्यांन व्हावी विचालित बुद्धीहि खास घनदाची ! ॥ ६ ॥
येती बहुजन तेथे संतत त्या संतदश्नाला हो! ।

इच्छानिे कों घडावा सत्सगाचा पवित्र हा लाहो ॥ ७ ॥
भगवन्नामश्रवणा निष्कामत्व असंख्य जन येती ।

येती तसाचि कोणी वांच्छा कांही घरोनेयां चित्ती ॥ ८ ॥
कोणी आस धनाची विद्यची मुक्तिची घराने कोणी ।
कांतेच्छेंन कोणी छिद्रान्वेषण करावया कोणी ।। ९ ॥

“ अपुल्या करीं घडावा आदरसत्कार आगतांचा या! ।

वाटे अर्से निरंतर साधूच्या परम कांत त्या हृदया ॥ १० ।॥।
अभ्यागतसुस्वागतचिंता ही त्या सदेव जाळितस ।

करितो काय परी तो संग्रहि त्याच्या कपादिकाहि नसे ॥। १५९ ॥।
शरदीं गगनीं जेले उठती घन बहु परी लया जाती ।

तेवी दीनमनोरथ उपजति जेले तसेचि मावळती ॥। १२ ॥
केला विचार अंतीं त्यान सकरुण नपाकडे जावे ।

सादर झुद्ध मनान स्वांतींचं शल्य ह निवेदावे ॥ १३ ॥
आला विचार ऐसा नःस्पृद्मय पारे तया न मानवला ।

झाले दुःख भामितही सहसा जणु देश व्राश्विक केला ॥। १४ ॥

१९४४

हृदयतरंग " तरग

:ज्ञा' कथिले एद मने “नच जाई बा! ' सवाचे दुसऱ्याने ।
“जा? कथि पुनरपि पहिलें ' अवमान कशा ' दुर्जे ' स्वह्वाताने ' १५
झालें माने तुमुळ बहू निणेय कांहीं परंतु होईना ।

जावे वा नच जावे, काय कराचे तयासि समजना ॥ १६ ॥
भ्रकुटीस भाल भेटे पावे दृष्टी सर्वेचि संकोच ।

निमिषीं अधोन्मीलित, निमिषीं पावे विकास तेज्ीच ॥ १७ ॥
अंगुष्ठतजेनींनीं हनु चोळी नेत्र घेउनी मिटनी ।

दाबानि चाळे क्षणभर चोळी शिर, अधर चावुनी रदनीं ॥ १८ ॥
गगनी सदनी देहीं क्षणक इ्टि स्वकीय फिरवोनी ।

सोडी दोघे उसासे स्वस्तिकवत्‌ हृदये हस्त ठेवांनी ॥ १९॥
जावे उटजांतोनी थांबुनि मध्ये क्षणेक परतावे ।

यावें गृही बसावे विचार करुनी पुन्हा परत जावे ॥ २० ॥
आंदोलनीं अद्या या झाला निश्चय तया महात्म्य़ाचा ।
मानापमान सारा सोड़ुने दिललीप्रीस जायाचा । २१ ॥
जडपरददि उटज त्यजुनी गेला तो साधुराय मानघन ।

भे्डूनि सम्राटाते आणाया लाभल्यास काहे घन ॥ २२ ॥
जातां प्रासादां तो गेला भूपाळ संनिधानि सुने ।

नप पाहतां तयाला खुणवि बसाया म्रगाजिनीं नमुनी ॥ २३॥
एकाग्रमानसान होता भूपाल अचनी निरत ।

देवायतनीं अपुल्या सादर करुणाघनासे आळवित ॥। २४ ॥

५ काला ! कालातीता ! कालक्रींडा! करालकरवदना !।
कमनीया ! करुणेशा ! कारुण्यास्पदजनीं करीं करुणा ॥ २५ ।॥।
सम्राड्धीश बा तू पुत्र तुझा वंदितो तुला भावें ।

कों त्वत्कृपाप्रसादें याहुनि मज अधिक वित्त लाभावे ॥ २९ ॥
: दे मज ऐश्वर्य विना ! अतुल करीं बालकामनापूर्ती ।

वाढो कार्ति दिगंती श्रवाणि पडो ही मदीय आताती ॥ २७ ॥

७ वा, ]

बुद्धिः कमानुसारिणी । १४%

ह €*>

पारिसुनि सत्राटाच इंशोपासन निघे त्वारेत जाया ।

तो साधु ता वदे नप “' आला भो! कोठुनी अगारा या?! ॥२८॥
अपुला आगमहेतू काथेला त्यानं कराने मधु हास ।

वदला नपति तदा त्या ' जातां कां? प्राविता बसा आस ' ॥२९॥
निःस्पृह साधु वदे तो 'तूही बा! मजसमान याचक रे॥

जो तूं स्वर्यांच पसरासि कर, इतरां देशे काय त्याच करे ? ॥३०॥
जो तूं स्वयं भिकारी, त्या तुजला मागु मा तरी काय ! ।
दात्यांच्या दात्याते आळावितां श्रेय कॉ बहुत होय !' ॥ ३१ ॥

२. बुद्धि कमानुसारेणी ।
(आया)

पण्यसारेत्कावेरी-तीरीं भारी विद्याळ एक पुरी ।
नामे ' जलस्थला ' ती होती अमरावती जणू दुसरी ॥ १ ॥
होता तेर्थे कोणी एक द्विज देवदत्त या नांवं ।
त्याचं चरित्र थोडं कोडं म्यां आजि योजिल गाव ॥ २ ।।
द्विज तो जन्मदारेद्री साक्षादारद्यमात अवतरली ।
अवलोाकाया जनता स्वकृपाच्छत्रस्थिता महीवरली ॥ ३ ॥
न मिळे खाया पुरते, ग्रह तेवीं घड न तें निवाऱ्यात ।
पात्र न एकहि धडक, फडकाहे न नीट पांघरायाते ॥ ४ ॥.
होती चिलांपिलांची पांटी पदरीं तद्मांतही मोठी ।
अन्नासाठी दाटी करुनी जो तो परस्परां लाटी ॥५॥
तो तुष्ट ह्ृष्ट लोकी, ग्रहि पारे कष्टी नितान्त खिजन्नान्त ।
हा! शांति !श्ञांति केंची बाळे क्षुत्कान्त बघुनि धादांत ॥। ६॥
सांजसकाळी झोळी स्वगळीं लोळीच जेवि घटेची ।
बांधुनि मिरवी फिरवी कधि काचे पारे त्या न कांहिं लाघेची 1७
“न कळे गति काय पुढे ' रात्रंदिन हीच काळजी वाह ।
ब्याळी विज्ाळ काळी जी जणुं विक्राळ काळ जीवा हे ॥€< ॥

२८

१४६

हृद्यतरग. [ तरंग

चिंता चिता उभर्तां केवळ बिंदुस्वरूपाभेन्ना त्या ।

तारेही चिता बरी ती चिंता साक्षाद्वधयंकरा कृत्या! ॥ ९ ॥
जाळी चिता मतांना चिंता जाळी परी जिता जीव ।

ही यमसहोदरी काँ, शब्द जर्णा तिज न ठाउका* काव! ॥१०॥
रडतां मुळें उपाशी त्यांशी दुःख धरोनि करपाश्यी ।

न्हाणी अश्रजलान आविरत कवटाळुनी स्वहृदयाशीं ॥ १५ ॥
कोपाविभोवानं त्याने कथि का्थे तयांशि दापावे ।

कोपावे, चोपाव, केव्हां केव्हां स्वतांस ज्यापावे ॥। १२ ॥

केव्हा जून्य मनान देवाचे चालल असे खळ ।

अवलोकाव त्याने वदुनी “ दिसतो असाच हा मेळ ' ॥ १३ ॥
निंदावे काळात, बाळांतं कधि कधी स्वंदेवात ।

लोकांत, भूपार्त, किंवा केव्हां दयाळु देवात ॥ १९ ॥
परमावाधे ही झाली कालीं त्या दुःखसहनदाक्तीची ।
दुदैंवदावदहनीं होळी हो तत्समआअ शांतीची ! ॥ १५॥

होतां विचार मृत, तं साध्वी तहार ज्यांति नाय सती ।

दुवत्ता दुश्वेष्टा कारेत उठे हंसत तेधवां कुमती ॥ १६ ॥।
बंघनविसमुक्त होतां, आला अविचार घोर बाहेर ।

जातां पिता दडपता जेवि पळे त्रात्य बाळ कॉ स्वेर ॥ १७ ॥
आलिंगी आविलब जॉ न (तेचं कराने तो करग्रहण ।

झुभ सावधान बोले क्रोध स्वकरा मर्दे उभारून ॥ १८ ॥
'हेजह्दरंगी ऐशा स्वमनालजाच होमु्ना लजा ।

पाते स्वयेवराचा केला लवही न मांडितां कजा ॥ ३१९ ॥

होतां विवाह ऐसा कुमाते तया ता. कबत कवटाळा ।

व्हावे जे द मिळतां घ्यायाला कोणि काय कवि टाळी? ॥ २० ॥
विप्र वदे स्वमनीं ते देवा देवा न होय ज॑ कर्म ।

साधने त या घटिके, नच लटिके, मी वरीन बहु दाम ॥२१॥

बुद्धि: कमोनुसारिणी. १४७

जन्मायत्त जये मज वंचियळें सूड त्याचि देवाचा ।

घेता तयास वंचुनि; विफला माझी न आजि हो वाचा! ॥२२॥
बाळ न इंगळ दिसती, गमती मज मातमंत हे काळ ।

आतां न पाहवे हं, पडो मस्तकीं तुटोनि भाभाळ ॥ २३ ॥
दहनी सदन समपुनि कारिता मा सवे राखरांगोळी ।

होवो सवे'चे माझी, दुदैंवाची संदेन्य या होळी !। २४ ॥

आले विचार यापारी किति तरि; गेले परंतु मावळुनी, ।

थारे तरु बहत फळे शिरिं जाती त्यांतिल किता परी गळुनी २५
आजवरी कोणाला नाहीं आले स्मज्ञानेवराग्य ? ।

नाथ तुका व्हायाचे पारे सव्वा लाघलें न सद्भाग्य॥ २६ ॥
वसुनी विमानयानीं फिरतां श्रीचदवमोलि सभवानी ।
लोकस्थिति निरखाया, सहज तदा पातले तया स्थानीं ॥२७॥
पाहुनि विपक्न विप्रस्थिते जगदंबा अतीव कळवळली ।

युक्तचि तृषाते चातक बघुनी कादेबिनी जरी द्रवली !॥। २८ ॥
बोले गदरदुनी ती, “ अपुला मज हा न खेळ पाहवतो!।
कालवतो जीव विभा ! सुतळछल मातेस काय साहवतो?॥ २९ ॥
अपुल्या कृपाप्रसादें याचे हें देवदेन्यवारण हो।

पदापाते शक्त नसे का माराया मत्त राजवारण हो? ? ॥ ३०॥
: देवि! न उक्त ' वदे शिव ' बोल तुझे हे न लागती गोड ।
देतां द्रव्य तयाला नच ते लाघेल, हट्ट हा सोड ॥ ३१ ॥

आम्हां न काय माया ? काय द्याकोश सवं तुजपाशी ?।
अज्ञानमूल ही तव माया गे! शोध खोल हृदयाशी ॥ ३२॥
देवाधीन प्राणी तुजला हें किति पुनःपुनः सांगू ।

दार्वू मोज तुला; चळ, भलते वेड्यापरी नको मागू '॥ ४३ ॥
त्या समयीं श्रीगिरिजावचपंकजबद्ध त्या मिलिंदाने।

द्याया निजवाक्प्रत्यय कोतुक रचिळं अपुवे विंदाने ॥ ३१४॥

१४८ हृद्यतरग. " तरग

असतां नगरीं हि: त झोळी लावूनि विप्र काखला ।
ब्रह्मांडचालके त्या केला आरंभ आपुल्या खेळा ॥ ३५ ॥
पृथ्वीमूल्य विविधश्नी रत्ने सोवणेभूषणे तेवी-।

घालोनि एंक पिशवी विप्रपथीं तो हळूच शिव ठेवी ॥। ३६॥

जॉ जो दिब्यनिधानानेकट तया विप्र लागला याया ।
कमानुसारणी मति लागे तां तां तयास चकवाया ॥ ३७॥
द्विजमाने विचार आला, ' अंधस्थाति केवि चालतां होते? ।
अनुमान कासया पार, अनुभव घेऊाने पाहुया हो! ते' ॥३८॥
येतां विचार चित्तीं नेत्रद्य घेउनी तयें मिडुनी ।

चाळे स्थालेतगतीनें पडतां झडतांहि साहि तो हसुनी ॥ ३९ ॥
गेला विप्र असा तो दुर्भग लंघोनि वित्तराशे महा ।

सिद्धान्त केविं चुकतो ' बुद्धि: कमानुसारिणी' च अहा! ॥४०॥
गेला विप्र कफलक, माय उमा मात्र होय ओझाळी |

हासे व्याजे भोळा, ग्रािरिजा चरणांत मान तां घाली !॥ ४१ ॥

३, चिछयाकंडन!

( डोळ्यांवाट एक टिपूसही न काढतां मंगलगाते म्हणुन तचिळयास कांड, असे
यताने सांगितल्यावरून सत्त्ववार चांगुणा चिलयाचा शिरच्छेद करून त्याला उख-
कात घालून कांडीत असतांना:--)

( चाल-बाळा ! जा जा र:--)
वंदानि जगदंबे । अविलंबे । ममकुलदेवत अंबे ।
तेस श्रीसांबा । आरंभा । पद्नतसोख्यकदुंबा ।
घाणा बाळाचा । चिलयाचा । जीवांच्या जीवाचा ।
घाळुनि उखळांत । मी इंसत । हरिखें गाणें गरात ।
कांडण कांडीत्ये । सारीत्ये । तुत्त यतोला कारित्ये ।
क्षणभारे हे हृदया । अविकार्या । सोडी अवधी माया ।
होई न गोहूद्य । प्रेममय । नको मोकल घाय ।

७ वा.] चिलयाचा धांवा. १४९

होई बा ! दगड । अविमूढ । थांबो अवघी घडघड ।

माझ्या डोळीयां । पक्षीयां । तुम्हि तारे ऐका सद्या ! ।
आले उसळून । धांवून । जलळकण हृद्यांतून ।

होडानेयां घोडा । तो कांढा । अश्रजलाचा लोढा ।

आला बाहेरी । थेब जरी । जाइल यच्िची स्वारी ।

जागुनि सत्त्वाला । घेयीला । भीक मला ही घाला !

आतां हे हाता । हो पुढता । घाव बसूं दे पुरता ।

म्हणती तुज मदुळ । कवि कमल । दावी पारे ती भूल ।
पावु नको कंपा । अनुकंपा । त्यज मी झाल्य दापा ।

रसने रसचतुरे । कलमधरे । ' शिव शिव” वद्‌ गे सुगिरे ! ।
कारे हळकलछोळ । अळुमाळ । वाहो रसकल़ोळ ।

बुडु दे त्यामाजीं । गे आजी । समन इंद्रिये माझी ।

एक गदारोळी । ' शाश्षिमोली !। चालविं तूं या वेळीं ॥ 9 ॥

४. चिलयाचा धांवा.
| चिलयास हाक मार म्हणजे तो येईल, असे यतोने सागितल्यावरून चांगुणा
-सद्वदित कंठाने म्हणत:--- ]
( चालः-आड थोर तुझे उपकार. . ... .... )
जासि कुठे बहु दूर । चिल्या ॥ धु० ॥।
तुरुतुरु येई भुरुभुरू येई घुमवित पेदिं घुंगूर ॥ १ ।
हांसत येई नाचत येई काढित “खुळखुळ' सूर ॥२॥
हांकन ये का माझी कानीं कोर्ठे रमासे निसूर ॥ ३ ॥
अतिथि न जेवी येसि न जरि तूं सत्त्व हरी हा कूर ॥४॥
निपुत्रिकेच मुख न बघावे 'नीति' वदे 'महदळ्ूूर ॥५॥
पाहु कुठे तुज शोधु कुठे तुज लागे बहु हुरह्र ॥ ३ ॥
गहिंवर दाटे शब्द न उमटे प्रेमे भरला ऊर ॥ ७॥
जागुनि सत्त्वा लाज राखि ये होउं नको निष्ट्र ॥ ८॥

५५१०

ळा डाका

१, अठवण. २. फसू नका. ३. वाणी. ४. वाईट (वाणीचे विशेषण)

हृदयतरंग. ( तरंम

मार गळा मिंठि ये ये घांवत वारे झणी काहूर ॥ ९॥
अकीं घेत्यें क त्ये नाही टाकित दूर ॥ १० ॥
सवर्गाड येती तजला पुसती झाले चित्त चुकूर ॥ ११ ॥

ळे

अंत किती तरि बघसी थे ये कंठ करी घुरघूर ॥। १२ ॥

डा क म

तरंग ८ वा.

१, युधिष्ठिरद्रोपदीसंवाद.
(आर्या)

एके सायंकाळी दुपदसुता प्रार्थि कायर घर्माते ।
' रेपुची अश्ी उपक्षा लांच्छन लावी नका स्वघमाते ॥ १ ॥
केली विटंबना मम आरेन पारेषर्दि, वघा सुयोधन तो ।

अन्ये स्वस्री छळितां पाही जो होय का सु-योधन तो? ॥ २॥
विनवी परोपरींनीं निजकांता ती ' सया! दया नच का? ।
लाक्षासदनींची भो पातिराय! कराचे याद, या न चका! ॥ ३॥
सस्मित धमे वदे ते, ' चावे श्वा जरि तयासि का प्रमदे? ।
चावावे आपणही, वाणी तव ही मला बहु श्रम दे ॥ ४ ॥
अन्यायी नसतांना शिक्षा केली स्वतां सुता तातं ।
होदवेल काय समुचित, मारी जारे बाल तो स्वतातार्ते ॥५॥
किंवा पाति वनितेला मारी व्यथाच जरी न अपराधी ।
उक्ताचे का जारी मारी ती खी स्वघवा करोनि अपरा धी ॥ ६३ ॥
नेम ' जज्यास तस! हा पाळू वदताल सवे, भी मार्ते-।
वाटे, न चळे जग, मग होईल स्थिति अपूव भीमा ते ॥७॥
शांतते, क्षमा, दया हीं सुज्ञांची भूषणं जगीं असती ।
दावावा सुपथ धवा खाने, शोभे तुला न गी अ-संती 1

--->>- «>>> > न. --_> ->>>>>-- -:>>>-->> स ककल 2५ ९४००

८ व, ]

माकडयोपदेश. १०५१

वसते क्षमा जयाच्या चित्ती साक्षाद्रसापती वसती-।

कारतो तेर्थे मोद, थोर खरं भाग्य ते अतीव सती! ' ॥ ९ ॥
बोध न तिज हा रुचला बोले ती द्रोपदी तदा त्याते ।

: दान कुपात्री करणं योग्यचि का मज कथा सुदात्याते ॥ १० ॥
आज्ञापर सच्छात्रा त्यजुनी जो मुख शिष्य त्या शिकवी-।

विद्या, तो गुरू मूढ न? कोण जगीं तार बदेल त्यासे कवी १1१५ १॥
दुष्ट कुपुत्रा जारे घन दे त्यजुनी सुज्ञशया पिता तनया ।

तुक्वील मान कोणी नयज्ञ का या अज्ञाह्ि तातनया ॥ १२॥
राज्यांपभाग देडाने हा! हा! हार दुष्टवृंद सरक्षा ।

वणवण सज्जनगण पारे फिरुना अन्नाथे मृत्तिका भक्ष! ! ॥१३॥
सासल %विं पतिजी? सज्जनविहगा स्वपक्षेपातन हे ।

प्रभुच्या न्यायी राज्यीं खांगा का सत्य पक्षपात न हे?' ॥१४॥
धम वदे ते तिजला, ' सुश कुविचार हे प्रभूविषयी ।

चित्ती कधि नाणावे, काढिति या उक्ति मात्र जन विषयी ॥। १५॥
बद्धि अपक्का अपुली, हेतु हरीचे म्हणोनि ना कळती ।

हृद अज्ञजनांची स्वेरगती घांवताति नाकळती ॥ १६ ॥

धमे क्षमाचे अपुला कांते! तो गे! कदा न सोडावा ।
इंगकूपेन ऐसा विचार तव तो कधा नसो डावा ॥ १७॥
निजधघमा पाळावे, लाभेच्छा घराने कोणतं कम--

न करावे सुजनांही; चित्तांतारं तारेच पाविजे दाम ॥ १८ ॥
करणें जे कमे तया धमोसम लेखुनी मनी आर्य !।

देवो फल वा नच हारि, साधावे कमे त सदा आयज ' ॥ १९ ॥।।

२. माकडेयोपदेश.
(आया)
गिरेवर सुगंधमादनि असतां पांडव, सूकंडुनंदन तो ।
आला, येतां सदनी साधू, जो मूख मानिनंदेनतो।॥। १॥

१. चागल्या विद्यार्थ्यास. २. आपले पख तारण. ३. आनद,

र हृद्यतरंग. | तरंग

सन्मानुनि धमे द हे बोघसुधा हे सुजाण ! पाजीव ।
भवसागर-परतीरा उतरो हं अज्ञ जाणपां जाव ।॥ २ ॥।
मुनिवर सहष बोले तत्पर परमेश-भक्त-पद-नमनी ।

नित्य असावें धमा ! द्यावे कधि मीपणासि पदन मर्ना॥३॥
प्रेम करीं दीनंजनी, सत्य वदे, स्वमन सजना! क्षा ।
सन्मानाया तुजला स्वगी होतील सज नाकर्षी ॥ ४ ॥

त्यज गरवा, विनत रहा, धमा! म्यां तुजसि काय सांगाव? ।
अशनी शयर्नी पानी भगवद्यशगुण निजली दिसां गावे ॥ ५ ॥
पाळी प्रजा सुतासम, हरिसक्धक्ता संदेव वानावें ।

लावी चित्त सदघ्ता, कोरी हृदयी तदोय वा नांव ॥ ६॥
अज्ञानजन्य पापा जाळीं स्वसुवतंन यदा राही ।

वारेल निजप्रतापे पतिवघता बा ! व्वर्दाय दारा ही ॥ ७॥
अंतःकरणि असावी निमेलता सत्य जाण ती आया ! ।

नसतां चित्तीं झुद्धी तव त्याचे फैलाहे जाणती आया ॥ ८ ॥
जारे नच चित्त सुनिमल व्यथे पहा जपतपादि साधन तं ।
सुज्ञ म्हणुनि करावा मिळवाया यत्न विमलताघन ते ॥ ९ ॥
जारे कट्ळाबु वरुनी पयादिपंचास्रतहि सारविला ।

अंतारचे कडुपण वद्‌॒ जाहल का शकरी तसा रोबेला ॥ १० ॥
गरलळ्धरा सरपारते प्राशाविली नित्य दूध साखरही ।

जाह न विष, झुद्ध न हो, तीथा प्रक्षाळेतां तला खरहो ॥ १९१ ॥
वक्र श्वापुच्छाचे का घाळाने नलिकंत सरलता पावे?।
मालेनमनं मोक्षास्तव उपवास वब्यथे काय तापाव? ॥ १२ ॥
वद विष्ठा टाकिल का सूकर जारे षड्सान्न वोगरळ ।

१. स्थळ. २. देवर्षि. ३. कणोस पाहून द्रोपदीचे मनांत एकदां कांही
पापविचार आला होता, त्यास अनलक्षन वरील ओळीची रचना आहे.
४. कडू भोपळा.

<वबा ]

हितोपद्श. १५३

काया, वच, मन यांही जो न करी पापयुक्त आचरण ।

तापस तोचि गणावा, दुखाविति बगळे जळीं न का चरण? ।॥१४॥
योग न साघे कधिही माठिन मने व्यथे देहदंडन तं ।

अघ न जळे येणें परि करिती ढांगी स्वपक्षमंडन ते ॥ १५ ॥।
यज्ञाहुनि धर्माचे पुण्य बहुत जाण खचित हा नियम ।

: घमेस्य गतिस्त्वारेता' नेणो कधि बा ! करील हानि यम ॥१६॥
अन्योपकार पुण्यचि परपीडन पाप सांगि विश्वास ।

भागवता व्यास, घरीया स्वपितामहहागरत विश्वास ॥ १७ ॥

३. हितोपदेश,

(आया)

[ सुहृद कावे काषथष्णि यांजकडन चिरंजीवाच्या त्रतबधास येण्याबद्दल निमत्रण-
यात्रेका आली होता तास उत्तर म्हणन खालील कविता लिहिली होती.]

साष्टांग प्रणति असो भो विष्णो! ही त्वदीय पदकमला ।

तव पत्र पावले बा ! वाटे जणुं लाघधलांचे पदक मला ॥। १ ॥
येतां पत्र करी तव झाला प्रसुदित भतीव मी मित्रा!

बाचुनि विकसित झालं मन, जेस पद्य पाहतां मित्रा ॥२॥
आयोदूती धाडुनि धरुने स्मृति या जनासि बाहाया ।

केला आदर बहुतांचे नसतांना सत्य पात्र बा! हाया॥ ३॥
लोटुनि बहुविध कार्ये दूर सख्या ! त्वत्सुतोपनयना मीं ।

यावें नियमित दिने तव धामी हा सवथेव नय नामी ॥ ४ ॥
परि नच उपाय कांही, नाहीं आरोग्य सत्य मज्जनका ।

ना तरि घेतो नच तव सोख्यद दशेनजलांत मज्जन का?॥५॥
दोष क्षमा करावा शुद्धमने हीच याचना करितो ।

कळतां सव्य ज्ञाता क्षमा करायास काय नाकरेतो? ॥ ६॥
श्रीहरिळूपाप्रसादे, लाभो झुभकार्यि सिद्धि या अतुला ।

आहे लोभ; असों दे वि तश्या, अंति हांच विनति तुला॥ ७ ॥

१५४ हृदयतरंग. ' तरंग

अंतर्गत पत्र दुजे देडे हस्ती त्वदीय तनयाच्या ।
प्रेमाने लिहियेल्या ओळी म्यां ज्यांत चार सुनयाच्या ॥ ८ ॥
चिरंजीव रामचद्र यास:--
: मित्रसुता रघुनाथा! ' आयुष्मन्‌ भव ' असा मर्दायाशी ।
जाणे हा जन तुजला, परि वाटे जाणसी न तू याशी ॥ ९॥
येत्या भ्रगुवार्सारे बा! होइल तव मे!ज जाण विप्रकरीं ।
होशिळ सहष चित्ती क्रिडतां बहु मित्रबंधुच्या प्रकरी ॥ १० ॥
नाहीं ज्ञात तुला परि, तू जे नव कार्य आजि शिरि धरिले ।
सांगेन तं कधीं तारे, नलगे आतां प्रसगि या पाहिले ॥ ११ ॥
झाला व्रतबंध तुझा, कळलं पारे सांग त्यांत तुज काय? ।
वरिद्यादेवीपदि बा! जन्के दढ बांधिला तुझा काय ॥ १२ ॥
बहु विद्वान्‌ तात तुझा करिल तुला सवे जासित्र बा प्राज्ञ ॥
भाषाविदट्राणेती वा इतिहासा प्राज्ञ को खगोलज्ञ ॥ १३ ॥
राही परि संप्राते त॑ सोडिव या सातकलामे गणितास ।
टाकू नको; प्रयत्ने करि बा! नातरि विचार तातास ॥ १४ ॥
सोंद्ये सुस्वभावी मिळिव; तसा दे वजा सुमेत्रींत-।
मत्सर सारा बाळा! होशेल बहु मान्य जाण जगतींत ॥ १५ ॥
विमल मने प्रेमाला गुण; मग दे भाग कालभाज्याठा ।
उद्योगभाजकानं; करितां हे तरि उणें न सुय्माला ।॥ १६ ॥
काढुनि लघुतमभाजक परानेंदेचा, मिळीव मानाते ।
सुविचाराचा करिं घन; तुजत्लां जोडील साच मा नाते ॥ १७॥
शांतिक्षमाद्येचीा नातीचा लोडवी समीकरणे ।
छेदुनि आलस्याते आनेदे ही करा उदाहरण ॥ १८॥

१. माझा आशीवाद. २. समुदायांत.

८१.] कन्योपदेशिका. १५५

४. कन्योपदेशिका.
(आर्या)
[ सुहृद कवि काष्णि याजकडून भागिनोच्या विवाहास आगत्यपूवक थण्याबददल

निमंत्रणपात्रका आला होता तास उत्तर म्हणून प्रस्तुत कविता लिहिला हात. |
विनयप्रेम कारेता भो विष्णो ! प्रेमश्षांतिसद! नमना ।
तव पत्र पावतांचा केळं मोद स्वकीय सदन मना ॥ १ ॥
सकलांसह आजर्वार क्षेम असं श्रीहरिप्रसादाने ।
तव पत्रदीप मित्रा ! ममचिंतातिमिर तूण सादा ने॥ २॥
नव्हतो येथे यास्तव घडलें कडुसीं न जाण आगमन ।
नातरि आलो असतो न गणो माझा त्वदीय आग मन ॥ ३ ॥
गेला होतो द्याया प्रत्याबिदिक भेट लोकमिशत्रास ।
प्रेम मज प्रतीक्षा जो जेवि हिमार्त लोक मित्रास ॥ ४ ॥
तनुगात्रा त्रासविती मार्गेश्रम जेवि भूगता पवि तो ।
सुफल प्रवासकारण घडतां सोख्या तदीय ताप वितो ॥ ५ ॥
अस्तु; त्वद्धगिनीचा वृतपाते मज बहुत धन्यसा गमला ।
परि लम्नसोहळा बा! झाला ना? अकलि सांग सांग मला ॥६॥
तात्विकदृष्टया बघतां परिणयसद्धतु तो अ-सामान्य ।
गणता वघधूवरांत श्रीश्रीघरद्यांच तो असा मान्य ॥ ४ ।।
जे बह्म एक पूर्व” होइ तें द्विविध कलीलया लोकीं ।
द्वेताद्वेतास्तव परि विफल झगडता अनेक या लोकीं ॥ ८ ॥
ऐस बाह्या द्विविधा स्रीनरसं ब्रह्म मित्र! ज होत
जायापतीस्वरूपं एक पुन्हा अंतरागे बा! होते॥ ९॥
मामा मामी काका काकू हं सवदी अस नाते ।
उपजे विवाह होतां नातरि तज्जन्मही असेना ते ॥ १० ।॥।

कानन टण पणा वाड -नन---

१. प्रेम व शांति यांच्या आश्रयस्थाना ! २. शेवटास. * खंड गांवी. ३ कटूस
नांवाच्या गांवी. ४. अपराध. ५. लोकमित्र मासिकास. ६. भांडणतंट्याशिवाय,

१३६

टकर टारकदरनडार>->

१. कांति. २. लक्ष्मी. ३. या लाका.

इृद्यतरग. [ .रंम

अंतरपट मधला त, निघुनी पडतां वधूवरां गांठी ।

संतुष्ट वृत्ति होती संदेहाच्या सुटोनियां गांठी ॥ १५ ॥

मोन सुटे, शब्द तुटे, चैतन्याची सरूपता पसरे ।

“मी? 'तू' 'तो' 'हा' सारा प्राधान्ये भ्रांतिजन्य ताप सरे १२
अनुपम सोख्याचा हा ठेवा खकलां न लाभतो पाहीं ।

मिळतो त्यास खरा पारि चित्ती जाणीव ज्यांचिया राही ॥ १३ ॥
एक्या सरांच वसती भेक मघुप जरि परंतु लाभे कीं ।

मधु भंगा; भक्षी पारे कदेम टाकोनि उत्पक्ा भेकी ॥ १४ ॥
केवळ विषयसुखास्तव गणती चित्ती विवाह जन विषयी ।
तच्चित्ता शिवतीना संद्र हे नव विचार त्याविषयी ॥३५॥
उपरी कथित सख्या ! या धरुनी चित्ती विवाहहेत्ते ।

कारितां सौख्यद्‌ होई, नच बेडीसा कळोचि हॅ तूर्त ॥ १३ ॥
अल्पोपदेश करितो तव भगिनीते जरी न पॉडेत मी।

मम धमा पाळाया; वात न का दे प्रकाश गाढ तमी? ।॥ १७ ॥
शिक्षित नसळी जरि ती तूंच तिला पत्रममं सांगावें ।

करुनी पठन तिनें हें प्रेमलचित्त निशी दिसां गावं ॥ १८ ॥
अष्ट गुणी पुत्र तुला सोभाग्यासह्ित भागेनि लाहोत! ।
देशोद्यकार्याते साधुनि ते ' धन्य धन्य * म्हणवोत ॥ १९॥
उभयकुलोद्धारक हो; पतिदेवीं धरुनि शद्ध भाव सती! ।

नांदे सुख पतीसह जेवि रवीसह तदीय भा वसती ॥ २० ॥
गुरुजनद्युश्रषापर असुनी ध्यावे रमेशपद्‌कमला ।

लीनमनें कार्रतां हें सदन तुझे निज करील पद कमला ॥ २१ ॥
संतुष्ट वृत्ति ठेवी दाष्टं नसार्व तुझं कदा वदन ।

हीनस्थितिही होते सुकृतिजनां काय नाकदा वद न? ॥ २२ ॥
कांदाज्ञा पाळ सदा न घरी क्थि भूषणा्थ हव्यास ।
कुलझीलवान्सतीचं पति हें भूषण कथी इंह व्यास ॥ २३ ॥

न ड् य डड ्यकडाड का कती

८ वा.]

कन्योपदेशिका. ५१३७:

श्वश्च्थचशञुरां मानी पितरांसम गे! ट्दरीय पदनमनीं ।

दक्ष रहा शुचि चिरत; देई कार्थे मत्सरास पद न मनीं ॥२४॥
सवाशीं मायेने वागे, मायाच जाण माया वी ।

मायादी वर्तन ते त्यज जारि वाटे गरुहांत मां यावी ॥ २५ ॥
जावा, नणदा यांशी प्रेम भागेनीसमान वागावें ।

कीं त्यांनी तुजलागी लक्ष्मीपारे मानुनी सदा गावे ॥ २६॥
निजबंधुसे मुली गे! नच रिपुसे स्वीय देवरां मानी ।

याच गुणें सोतेतें गाणेळे बहु धन्य देव रामांनी ॥ २७॥
धनवेभवां न सुलतां स्वसुतांसम तूं स्वसवकां मानी ।
श्रमती फार बिचारे नानाविधक्ा सदेव कामांनी ॥ २८ ॥
मधुर सदा बोलावे सुविचाराते कदा न सोडावे ।

खाद्य न चोरावं तं, वर्तन डावे कधीं नसा यावे ॥ २९ ॥
पातिकोपी विनत रहा, होवो नच धी त्वदीय विषमा ते ।
शांति गमे एक क्षम जाळाया कोपरूप विष माते ॥ ३० ॥
कर्मा कुचर नसाव संपवुनी सव गृह्य ठृत्यांतं ।

तुष्ट करीं ख्रासू्ते न वदो तुजला “असह्य कृत्या' ते॥ ३१ ॥
आजेविण परसदनीं नच जावे गो बये ! कु-लक्षण त ।
असतां परी रिकामी वेची नवशिक्षणीं कुलक्षण ते ॥ ३२ ।
असतां शवश्रसदनी सेवीं मित बोलणें मिताहार ।

प्रत्युत्तरे न वडिलां दे; नच ऊनत्व सेवितां हार ॥ ३३ ॥

पततिहित जं तंच तुझें यास्तव त साधण्यांत दक्ष रहा ।

एक्या चित्त करितां भव जारे भासल सोख्यद क्षर हा ॥ ३४ ॥
इक्षिते खाद्यास्तव तू विनति नको कघिहि भाकुं लाचार-.।
होडाने, योग्य न तुज गे! देतील हीनत्व हे कुला चार्र ॥ ३५ ॥
कटुक जरी वरपांगी परिणामीं गोड बोध हा भासे ।

करितां जेवि अनावृत अवगुंठित चित्स्वरूप आभास ॥ ३६ ॥

या ाकानयका - -:----::>----५--4*--५०००. -

१, लक्ष्मी, २. सव क्षण, ३. पाहिलेल्या. ४. ढंग,

१५८ हृदयतरंग. [ तरंग

आप्रिय परि पथ्य ल्खें दुलेभ वच अति ताचे कामात ।
येई; यास्तव सेवी हितद गमे त॑ न सांग का माते?) ॥ ३७॥
नलिनीस भंग किंवा विमला गिरिजेस जावि शकर तो ।

य टर क व. ४“ इ: €-__ ०
तव पाते होवो प्रिय तुज तत्पादे तव चित्तही विज्षक रतो ॥३८॥
साता श्रारामासहं किंवा लक्ष्मी जशी सकंसारा ।

तेश ४ ४ (आहि (अ । ढ हर
दसली तेशी वसुनी होह तूं भागाने! घन्य संसारी ॥ ३९ ॥

असाय सळळाळळनयय

५. नीतिरुंधा.
(आयो)

ब्राह्ममूड्टार्त उठावे, तेज:प्रद्‌ तेंहि, आळस त्यागी ।
प्रातःप्रबुद्ध कमली लक्ष्मी करिते प्रवेश सत्या गी ७ १॥
प्रातःस्नान करावं पूत कारे तनु करूनि पाप रितं ।
स्वरानेच शक्र इरवी वृत्रवधजपाप जाणपां परिते ॥२॥
कायोरंभी प्रत्यहि पूजा हर जो करी सदा शिव र! ।
आशीर्वार्दे त्याच्या व्रेते न हो मृत कदा कृतांतकरं ॥ ३ ॥
श्राद्वादिक विधिकर्म श्रद्धेने शास्त्रयुक्त नित्य करीं ।
भीप्मे भूर्वारे दिघले पिंड न पारे मागतांहि पितरकरीं ॥ ४॥
उत्तरपाश्चिमदिशिं वा न निजावे शिर करूनिया, क्रम हा ।
पाळीं, शय्याविधि तो चुकतां दितिगभ छेदि शक्र पहा ॥५॥
प्रक्षाळुनि करपद तूं करिं जपपूजादि पंचयज्ञांते ।
पद्योचविहीन नळी शिरला कलि सांगती महाज्ञाते ॥ ६ ॥
अपरात्री एकाकी न फिरावे नियम हा अले नामी ।
मांडव्या शूलिं दिलं वद्तां तो चोरही असंनामीा॥ ७॥
निरुपाधिक ऐस भवा धरि न मनीं रति. ममत्व अघजनक ।
निल॑प जेवि उदकी पद्य ता राज्यि राहिला जनक ॥ ८ ॥

हटल जटील अन. नळ

बाण. २. एक करापिपुत्र, २ ' क्षेमेन्द्र ' कवीच्या “चारुचर्ये 'बरून

८ वा. ] नोतिसुधा. १५९

2.8

४४

निधुण मनुजापुढती लघुता सठूणपरास य्रेते जी! ।

पैण सन्मुख धारेतां थोर जरी सानही दिसे तेजी-॥ ९॥
महदाश्रय कार यास्तव नीचांचा काथ तसी न सेवा ही ।
मदिरानामा पावे शोशडिक निजकरि जरी पया वाही ॥ १० ॥
श्रीमदमत्त स्वामी येई कामा न, दीनह्ही नतसा-।
येतो वेळीं; तृष्णा कूप जसा हारे नदीनही न तसा ॥ १५ ॥
: कतेव्य मी न सोडां प्राणांतीही ' करीं असा नियम ।
न करीं दुष्कमे तसें आला जारे ससि दुंडपाणि यम ॥ १२ ॥
स्रीघनभोग अधम तो, बंधुश्री गोण ती न भोगावी ।
मध्यम जनकारजित हा स्वाजित घनकाते काय भा! गावी! ॥१३॥
आश्रय भूपाति विब्षुधां, खीतं पाते, वक्ष ताव लतिकतं ।
माणिक अनरघ्ये जरिही स्वर्णजडावाविना न खुलते ते ॥ १४॥
वाटे मज तृण बरवे उपकारा जो करी न त्यापरिस ।
कारण तं प्युभीरू रक्षा झाळा जराहि निजनाद ॥। १५ ॥
रणदूरधार योद्धे बुधघजन रमणी मनोज्ञ बहुधा त्या ।
पावाते आदर जगतीं वानिति जन तजक्चिमित्त बहु घात्या ॥ १६॥
धमा शिभूपतस्कर चोघे हे बंधु वित्तदायाद ।
ज्येष्ठावमान करितां कोपति अग्न्यादि बंध घरि याद ॥ १७॥
वाग्देवीवरदबुधा अपमानी जो मनांत आनंदी ।
होऊाने, त्यास जगतीं गणती खुरश्रंगहीनसा नंदी ॥ १८ ॥
नयपथगामी मनुजा करिती द्विजपदा सहाय गा! माते
वणू काय? सहोदर देखिल सोडी विमार्गगामीत ॥ १९ ॥
कोणार्चे काय उद्यां होइळ मनुजा कळे न यास्तव तीं ।
कार्थे आज उद्यांची करुनी बुघजन रमाभ्रिया स्तवती ॥ २० ॥
व्यापार बा! करावा असतां घन विपुळ पाळनी घम ।
नसतां विपल परी तं मेमानदे करो कृपषीकन ॥ २१ ॥

--_.___-_-- २. पटा

१. घोडा. २. कलाल, ( दारू तयार करणारा.) ३. तरवार धऊन, ४. आठवण

१९०

्ििश्

१. आनंदित मनानें. २. ग्रूत

हृद्यतरग [ उरय

नसतां कांही संम्रह्िि कोणाचं काहि कामकाज वळीं ।

अथवा भिक्षा बरवी नसतां एकहि कपर्दिका जवळी ॥ २२॥
मूढत्व न बुधि वसते, हरिसेवारत जनीं न पापाशीं-]

थारा, अभाविकां परि बांधी यम घराने जाण पां पाजी ॥ २३ ॥
मोनपरानिकट नरा कलह न राहे, तसाचि जो जागा ।

राहे जगीं निरंतर, हृदय़ो त्याच्या भया नसे जागा ॥ २४ ॥
प्रत्याहि मना विचारी पशसम दुष्कमं आज तव करिंतं ।

घडले, सुजनासमही कम तसं जं अधक्षया करित ॥ २५ ॥
विद्याविनयद गुरूची सेवा लाभद गमे नरा! मातें ।

विश्वामित्रे अखे हेष्टमनें का दिलीं न रामाते? ॥ २६॥

नश्वर निज देह नरा! त्याचा यास्तव धरीं न विश्वास ।
शिबिरघुपंड्वादिक नुप झाळे सत विदित गोष्ट विश्वास ॥ २७॥
बव्हरान कधा न करीं, त्यार्ने नर रुग्ण मंद्रुचि होतो ।

प्राथुनि बहु घृत यज्ञी हुतसुक्‌ झाला न काय जड हो! तो १॥२८
मित्रातं बंधूंते रक्षी विपदी करूने जे विह्दित ।॥।

कृष्ण सुदामजीचें केल देडाने सुवण जेवि हित ॥ २९ ॥

पुनरपि जन्मजरा जरि नेच्छिसि सावध रहा तरी बहुत ॥

सज्ञें विदुरें केलें ज्ञानानालिं जन्ममरणबीज हुव ॥ ३० ॥
स्वार्जित धन स्वहस्तं वेंचावं काथति सुज्ञ, न नवेच ।

वातापी डेयसु होता अन्ये केला तदीय घन-वेंच ॥ ३९७

र ळर

ज--३ न सकट १---”५७)०>-

व्त्श न्य
क
लट पना
"3>४५%--०३०>

>-_ 9
प ुत्रा- री
च्च “” , टं
ल (व्ट-
स ऱ्य

ह *९७, बुधवार पेठ, पृर्णें शहर
०7:60 बातच व वड यचा वरई व वह 0७.

॥_ ५४॥५.७०६ न्या चा याय रिचा वधा वाप्दाकटफ्टिट.

'अनंततनथां'च्या इतर काव्यकृतीसंबधी श्र
लोक काय बोळतात!

श्रीशा।रदादूतिका ( पूर्वाथे) किंमत १ आणा, ट ह. ८॥
नामदार. ना. म. संभर्थः---काव्यरचनेत स्वारस्य व सादय
आहे ब कविता मार्सक असून बाष्कळ नाहीं. उषपाः-काव्य-
वणन बहार्रांचें व स्तुत्य आहे. मय्राच्या केका व कालिदासाचें
भेथडत ही दोन्ही काब्ये एकाच काव्यांत प्रथित केलेलीं पहाव-
याची इच्छा असणारांनीं हें अवश्य वाचावे.

भोशारदावूतिका (उत्तराध ) किंमत २ आणे ८. हं. ८॥.

सुसष्ष:--रसपारिपोष चांगला साधला आहे. मराठा
मासिकः--उभ्वल प्रतिभा, कणेमधुर शब्दरचना, नवीन कल्पना
व मनोहूर प्रसंग इत्यादि गुणांनी हें काव्य लेखकाच्या कोततीत
भर टाकीळ यांत शंका नादी.

मद्दाराषट्रगीता ( मूळासहित ) किं. ४५० . व्ही. पौ. नें ४१२.

वषा: -- अनंततनयांच्या गीतादशे कविता खरोखर रसाळ
असून नित्मपठनाच्या लायक आहेत. सुमक्ष:ः--अनंततन-
यांच्या वाणात सुबोधपशा व प्रेम आहे. वक्‍तत्बाचा अस्खलित
प्रवाह आहे. केसरी:---लेखकांनीं तत्तांची बर्‍याच कुशलतेने
निवड केळी आहे. दिंडी, आयी व पृथ्वी या वृत्तांतीलळ कविता
विशेष सरस असून त्यांत प्रसादही आढळून येतो.

झोपाळ्याचरची गीता ( कविश्रेष्ठ मयूराच्या प्रसिद्ध साता-
ग्रीताच्या चालीवर. ):-सदर कविता मुलांमुलींना दोघांनाही एक
अपूर्व मेवा झाली आहे. मुलांस अभंगांम्रमाणें म्हणता थेऊन
सुलींना झोपाळ्यावर बरून म्हणण्यास फारच छान आहे. ( लव-
करच छापून निघेल. )
भट आणि मंडळी

(की

ळक
कळ ्ळकस्कळक््ळक्ळककपस्तक््ळ कळऱ्जककळक्ळळ्सळकलळ ग

.//_;